Trzeciego lipca 1904 roku w mieszkaniu przy ulicy Perskiej w Baku umierający inżynier górnik dyktował ostatnią wolę. Miasto nad Morzem Kaspijskim było wtedy największym zagłębiem naftowym świata. Nad zatoką Bibi-Ejbat i nad Surachanami stał las szybów. Nocami niebo było czerwone od gazu, który palono przy odwiertach. W dzień powietrze pachniało ropą.

Witold Zglenicki wiedział już, że cukrzyca, którą zdiagnozowano mu trzy lata wcześniej, nie zostawi mu czasu. Insuliny jeszcze nie było. Siły gasły z tygodnia na tydzień. Zostało mu kilka dni. Zamiast spisać fortunę na rodzinę, skierował wzrok ku instytucji, o której w Warszawie mówiono półgłosem: Kasie pomocy dla osób pracujących na polu naukowym imienia Józefa Mianowskiego.

W paragrafie ósmym kazał zapisać to, co po zaspokojeniu pozostałych legatów zostanie wolne:

„zapisuję Kasie im. Mianowskiego w Warszawie dla utworzenia kapitału żelaznego, pod warunkiem, żeby procent od tego kapitału był użyty na wydawanie nagród, wedle uznania Zarządu Kasy, za najlepsze dzieła dotyczące ogólno-europejskiej literatury, sztuki i nauki w rodzaju nagród Nobla”.

Polski Nobel. Tak nazwano go później. Sam Zglenicki nie zdążył usłyszeć tego miana. Trzy dni po sporządzeniu aktu, 6 lipca 1904 roku, zmarł w Baku. Miał pięćdziesiąt cztery lata. Polska, której imię chciał wywyższyć nie czynem przelotnym, lecz mocą wiedzy, nie istniała na mapie Europy.

Warszawa czyta testament i kręci głową

Gdy akt ostatniej woli dotarł do Warszawy, Zarząd Kasy długo obradował. Czytano dokument paragraf po paragrafie. Od ósmego wracano do pierwszego.

„Dochód z połowy działki gruntu, wydzielonej mnie oraz Aleksandrowi Benkendorfowi na zasadzie Najwyżej Zatwierdzonych 14 maja 1900 r. czasowych przepisów o wypuszczeniu bez licytacji działek gruntu skarbowego dla poszukiwań i wydobywania nafty w miejscowości w pobliżu wsi Surachany, powiatu bakijskiego […] zapisuję Kasie im. Mianowskiego w Warszawie pod warunkiem, żeby Kasa praw swoich do tych dochodów nie sprzedawała, lecz użytkowała z nich w miarę ich otrzymywania, na wieczne czasy”.

Pola z pokładami nafty. W dalekim Baku. Połowa działki dzielonej z hrabią Aleksandrem Benkendorfem. Zakaz sprzedaży praw. Użytkowanie „na wieczne czasy”. W komitecie wahano się, czy zapis w ogóle przyjąć. Wydawało się, że będzie z nim więcej kłopotu niż zysków.

Kasa imienia Mianowskiego działała od 1881 roku. Była jedną z nielicznych polskich instytucji naukowych, które w zaborze rosyjskim potrafiły istnieć legalnie i jednocześnie karmić polską myśl. Żyła ze składek, darowizn i zapisów. Wspierała badaczy, wydawała książki, dawała stypendia. Jej budżet liczył się w dziesiątkach tysięcy rubli. Nagle ktoś z Kaukazu oferował jej dochód z ziemi, której nikt w Warszawie nie widział.

Wiara w doniosłość tego zapisu wymagała czegoś, czego komitetowi brakowało: spojrzenia inżyniera, który sam wytyczał złoża i umiał przewidzieć, dokąd pójdzie światowa gospodarka. Takim człowiekiem był Zglenicki. Warszawa jeszcze o tym nie wiedziała.

Testament zatwierdził Sąd Okręgowy w Baku 29 września 1904 roku. W styczniu 1905 kancelaria generał-gubernatora warszawskiego zawiadomiła Kasę, że zapis został przyjęty także przez naczelnika kraju. Wykonawcą woli został warszawski adwokat Władysław Smoleński. Zaczęła się żmudna praca kontraktów, dzierżaw i sporów o to, co wolno sprzedać, a czego inżynier kazał nie sprzedawać nigdy.

Chłopiec z guberni, którego uformował Płock

Witold Leon Julian Zglenicki przyszedł na świat 6 stycznia 1850 roku w Starej Wargawie pod Kutnem, w drobnoszlacheckiej rodzinie guberni płockiej. Ojciec, Konstanty, uczył synów czytać i pisać. Matka, Weronika z Załuskich, wpoiła im miłość do kraju, którego nie było na mapie. Starszy brat Bolesław poszedł do szkół pierwszy. Za nim, w 1859 roku, dziewięcioletni Witold przekroczył próg Gimnazjum Gubernialnego w Płocku.

To była szkoła o piastowskim rodowodzie, ta sama, którą później nazwano Małachowianką. W latach, gdy Zglenicki siedzał w jej ławkach, przez sale przetaczała się już rusyfikacja. Język rosyjski wchodził do programów, dyscyplina twardniała, polskie akcenty wypierano ostrożnie i systematycznie. A jednak tchnienie starego Płocka – Wisły, tumu, pamięci książęcej stolicy – i duch uczelni, która pamiętała inne stulecia, odciskały się na umyśle chłopca mocniej niż cyrkularze.

Uczył się celująco, zwłaszcza przedmioty ścisłe. Po maturze, w 1866 roku, poszedł na Wydział Matematyczno-Fizyczny Szkoły Głównej w Warszawie. Cztery lata później, dzięki pomocy finansowej Bolesława, także wychowanka płockiego gimnazjum, wstąpił do Instytutu Górniczego w Petersburgu. Uczelnię o najwyższym wówczas poziomie w swojej dziedzinie skończył z odznaczeniem. Słuchał między innymi Dmitrija Mendelejewa. Odrzucił propozycję pozostania przy katedrze. Nie zamierzał budować kariery w głębi imperium. Chciał wiedzy, która da narodowi realne podstawy.

Z listów do brata wyłania się człowiek o rozległych horyzontach i żarliwej miłości ojczyzny. Obdarzony niespożytą energią, marzył o czymś więcej niż urzędnicza ranga. Gdy rząd rosyjski otworzył przed nim stanowisko naczelnego inżyniera Donieckiego Obwodu Kopalnianego, odmówił. Zamiast szczytu hierarchii wybrał skromny urząd naczelnika probierni w Baku. Długo namawiano go do zmiany decyzji. Nie ustąpił. To był przełom jego życia.

Urzędnik, który widział pod ziemią i pod wodą

Do Baku trafił na początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku. Oficjalnie ważył złoto i srebro, sprawdzał próby kruszców, pilnował pieczęci państwa. Po godzinach schodził w teren. Badał Kaukaz, Kraj Zakaukaski i Zakaspijski, jeździł ku granicy perskiej i do samej Persji. Szukał nie tylko ropy. Notował miedź, ołów, mangan, węgiel. Wyniki podwładnych sprawdzał sam. Na mapach stawiał znaki, których znaczenie znał tylko on.

W 1900 roku, gdy Rada Zjazdu Bakińskich Naftowców poprosiła go o wskazanie miejsc na działki próbne, w dwa tygodnie złożył plan stu sześćdziesięciu pięciu pól – na lądzie, na wyspach i pod dnem Kaspijskiego. Opracowanie ukazało się w piśmie „Neftianoje Dieło”. Oddał je za darmo. Na tej podstawie władze zaczęły rozdawać tereny prywatnym przedsiębiorcom. Bracia Nobel, Rothschildowie, Hacı Zeynalabdin Tagiyev i Musa Nagiyev kupowali to, co najpierw zobaczył Polak z guberni płockiej.

W uznaniu zasług Ministerstwo Ziemi i Bogactw Państwowych przydzieliło mu działki. Jedną, na południowy wschód od Surachan, dostał sam. Drugą, w Chille pod Surachanami, wspólnie z Aleksandrem Benkendorfem – tę samą, której połowę dochodu miał wkrótce zapisać Warszawie. Dostał też to, na czym zależało mu najbardziej: prawo dalszych badań na terenach skarbowych i prywatnych. Perski szach odznaczył go Orderem Lwa i Słońca. Rosja dała rangę radcy kolegialnego, cywilny odpowiednik pułkownika.

Walka z przyrodą, trud fizyczny i cicha wojna z kamarylą, która bała się wzrostu znaczenia coraz sławniejszego inżyniera, podcinały zdrowie. Siły gasły. Miłość ojczyzny nie gasła ani na chwilę. Wierzył, że narodu nie zniszczy nawet wielusetletnia niewola. A jeśli żyje naród – wróci i niepodległy byt.

Kapitał żelazny, którego nie wolno było sprzedać

Testament Zglenickiego zaskakiwał przyjaciół i wrogów. Spadkobiercą – poza kilkoma legatami – nie była rodzina. Była nią instytucja nauki. Inżynier nie oddawał Kasie samych pól. Oddawał dochód i zakazywał sprzedaży praw. Chciał, by pieniądze płynęły „w miarę ich otrzymywania”, rok po roku, pokolenie po pokoleniu.

Zadbał też o bliskich i o miasto, które go wychowało. Nieślubnemu synowi, Anatolowi Winogradowowi, zapisał dochody ze sprzedaży jednej z działek i prosił, by chłopiec został wychowany na Polaka i przyjął nazwisko ojca. Matka i syn pozostali jednak w Rosji. Bibliotekę oddał bakińskiemu Katolickiemu Towarzystwu Dobroczynności, zbiór minerałów – miejscowemu oddziałowi Rosyjskiego Towarzystwa Technicznego. Wspierał budowę kościoła katolickiego w Baku. Płockiemu Towarzystwu Dobroczynności przeznaczył pięć tysięcy rubli. Na założenie i prowadzenie w Płocku szkoły rzemieślniczo-artystycznej zapisał trzydzieści pięć tysięcy.

To był głos człowieka, który pamiętał ławki gubernialnego gimnazjum i wiedział, czym dla prowincjonalnego miasta jest warsztat, w którym uczy się rzemiosła i sztuki zarazem. Szkoła miała kształcić nie tylko rękę. Miała dawać zawód i godność.

Marzenie o nagrodach „w rodzaju Nobla” było jeszcze śmielsze. Pierwsze nagrody fundacji Alfreda Nobla wręczono w 1901 roku. Zglenicki pisał swój akt trzy lata później. Chciał, by polska instytucja, działająca pod okiem zaborcy, fundowała laury za dzieła ogólnoeuropejskie – literaturę, sztukę i naukę. Nie za polskość samą w sobie. Za miarę, którą uznałby świat. W kraju bez państwa było to prawie szaleństwo. W umyśle inżyniera z Płocka było konsekwencją całego życia.

Gdy ropa zaczęła płynąć do Warszawy

Początek był mizerny i zdawał się potwierdzać sceptyków. W latach 1906–1910 na konto Kasy spływało rocznie od dwóch do sześciu tysięcy rubli. Potem ruszyła najbogatsza działka, eksploatowana przez Towarzystwo Kaspijsko-Czarnomorskie, firmę związaną z Alfonsem Rothschildem. W 1911 roku dochód Kasy z zapisu Zglenickiego wyniósł 186 473 ruble. W 1912 – już 472 657 rubli. W tym samym czasie ogólna suma nagród i zapomóg Kasy liczyła się zaledwie w dziesiątkach tysięcy.

Wpływy były tak duże, że komitet, nie skąpiąc pieniędzy, nie miał możności ich wydatkować. Rosły rezerwy. W latach 1911–1914 zapis przyniósł ponad milion dwieście pięćdziesiąt tysięcy rubli. W szerszym rachunku, do 1915 roku, Kasa otrzymała z bakijskiej nafty około miliona czterystu tysięcy rubli. Były to sumy, które na krótko uczyniły z niej najbogatszą polską instytucję nauki i kultury na obszarze trzech zaborów. Stypendia skoczyły gwałtownie. Po raz pierwszy badacze mieli więcej środków, niż potrafili wydać.

Za te pieniądze stawiano placówki i drukowano książki, na które wcześniej zbierano po rublu. Powstało Obserwatorium Magnetyczne w Świdrze. Tworzono Archiwum Ikonograficzne w Warszawie. Szły do druku słowniki, encyklopedie, tomy „Poradnika dla samouków”, kolejne części dzieł Oskara Kolberga. Kasa wspierała Towarzystwo Naukowe Warszawskie, z którym była związana od początku istnienia TNW. Programowo obie instytucje się uzupełniały: jedna dawała pieniądze i stypendia, druga – ramy badań i wydawnictw.

Nie wszystko szło zgodnie z wolą testatora. Kasa, działająca w zaborze rosyjskim, nie mogła swobodnie fundować nagród twórcom z Galicji i zaboru pruskiego tak, jak wyobrażał sobie Zglenicki. Część umów dzierżawnych budziła spory. Bratankowie inżyniera, jako spadkobiercy, wytoczyli w 1910 roku proces o unieważnienie kontraktu z Towarzystwem Kaspijsko-Czarnomorskim, twierdząc, że jest sprzeczny z zakazem sprzedaży praw. W tle pojawiały się oferty konkurencyjnych firm naftowych. Warszawa, Baku i sale sądowe splotły się w jeden węzeł. Mimo to pieniądze płynęły. Marzenie o fundacji na miarę ogólnoeuropejską zaczynało nabierać kształtu.

Wojna obcięła rurę, rewolucja zabrała pola

Wielka wojna przerwała dopływ dochodów z Kaukazu. Potem przyszedł rok 1917. Pola naftowe, z których Kasa miała korzystać „na wieczne czasy”, zostały wywłaszczone bez odszkodowania. Kapitał „polskiego Nobla” przestał istnieć jako źródło. Instytucja przeżyła wojnę, odrodzoną Rzeczpospolitą i kolejną katastrofę. Po drugiej wojnie światowej majątek Kasy włączono do Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, a samą Kasę zlikwidowano w 1951 roku. Reaktywowano ją dopiero w 1991.

Zglenicki nie doczekał wolnej ojczyzny. Ciało przewieziono do kraju i złożono w grobie rodzinnym w Woli Kiełpińskiej, obok Bolesława i rodziców. Na cmentarzu pod Serockiem, daleko od szybów Surachan i od tumu płockiego, skończyła się droga człowieka, który chciał, by Polska mówiła do Europy głosem nauki.

Nagrody „w rodzaju Nobla” nie stały się trwałą instytucją o międzynarodowym ciężarze. Zabrakło czasu, państwa i pokoju. Został jednak krótki, olśniewający sezon, w którym polska nauka pod zaborami miała więcej pieniędzy, niż umiała wydać. Zostały książki, pracownie, stypendia i pamięć o testamencie napisanym w mieście ropy przez wychowanka płockiego gimnazjum.

Ciekawostki i kontekst

Alfred Nobel podpisał swój testament w 1895 roku. Pierwsze nagrody wręczono w Sztokholmie i Oslo w 1901. Zglenicki, umierając w Baku trzy lata później, nie kopiował Szweda mechanicznie. Nobel zapisał kapitał z dynamitu i inwestycji. Polak zapisał dochód z ziemi, której jeszcze w pełni nie uruchomił, i zabronił tę ziemię sprzedać. Jeden myślał o wieczystym funduszu od odsetek. Drugi – o strumieniu, który miał płynąć, dopóki Kaspijskie wydaje ropę.

Kasa imienia Mianowskiego nie była akademią. Była kasą. Powstała jako odpowiedź na sytuację, w której zaborca nie troszczył się o rozwój polskiej nauki, a po kasacie Szkoły Głównej Warszawa została bez własnej uczelni na miarę europejską. Wśród jej mocodawców i przyjaciół bywali ludzie, których nazwiska znało całe Królestwo. Dla Zglenickiego była jedynym adresem, któremu mógł powierzyć „wieczne czasy”.

W Baku Polacy stanowili wyraźną cząstkę świata nafty, urzędów i katolickiej filantropii. Stąd zapis na kościół i na miejscowe towarzystwo dobroczynności. Stąd też wdzięczność wobec rosyjskiej uczelni: część darowizn szła na instytucje, które dały mu zawód. Nie był to rozdźwięk. Był to rachunek człowieka, który brał wiedzę tam, gdzie ją znajdował, i oddawał ją tam, gdzie chciał, by wyrosła Polska.

Płocki trop testamentu bywa przyćmiewany przez Baku. A przecież to właśnie gubernialne gimnazjum i brat-Małachowiak otworzyły mu drogę do Petersburga. I to właśnie Płockowi zapisał szkołę rzemieślniczo-artystyczną oraz pieniądze dla Towarzystwa Dobroczynności. Inżynier, który myślał o nagrodach ogólnoeuropejskich, nie zapomniał o warsztacie w mieście nad Wisłą.

Gdy w 1974 roku na Walnym Zgromadzeniu Towarzystwa Naukowego Płockiego mówiono o utrwaleniu zasług wybitnych płocczan, padł wniosek, by Mazowieckie Zakłady Rafineryjne i Petrochemiczne wzniosły Zglenickiemu pomnik na swoim terenie. Miasto, które w XX wieku samo stało się stolicą polskiej ropy, rozpoznawało w nim antenata. Ulicę od kombinatu ku śródmieściu nazwano jego imieniem już w 1963 roku. Pomnik stanął przy rafinerii. Na nagrobku w Woli Kiełpińskiej wyryto później słowa: pionier wydobycia ropy z dna morskiego. Polski Nobel.

Znaczenie historyczne

Minęło sto dwadzieścia dwa lata od śmierci Witolda Zglenickiego. W 2026 roku łatwo mierzyć jego gest dzisiejszymi fundacjami, grantami i rankingami uczelni. Wtedy gest oznaczał coś innego. Oznaczał próbę zbudowania polskiej instytucji prestiżu w warunkach, w których Polski nie było. Nagroda „w rodzaju Nobla” miała być nie medalem. Miała być dowodem, że naród bez państwa potrafi oceniać dzieła miarą Europy i płacić za nie własnymi pieniędzmi.

Dla Płocka ta historia ma podwójne dno. Po pierwsze, pokazuje, czym była Małachowianka w drugiej połowie XIX wieku: nie tylko szkołą gubernialną, lecz kuźnią ludzi, którzy wynosili miasto daleko poza Wisłę. Po drugie, łączy XIX-wiecznego geologa z XX-wiecznym kombinatem. Gdy w Płocku rosła petrochemia, pamięć o człowieku, który z bakijskiej ropy chciał żywić polską naukę, wróciła naturalnym odruchem. Nie dlatego, że Zglenicki budował Orlen. Dlatego, że rozumiał, iż ropa jest tylko paliwem, a właściwym celem jest wiedza.

Dla nauki polskiej zapis z 1904 roku był największą pojedynczą darowizną swojej epoki. Nie zdążył się ustabilizować jako wieczysta fundacja nagród. Zdążył jednak unieść Kasę Mianowskiego w krótki lot, którego nie powtórzono aż do niepodległości. Książki wydane z tych rubli, pracownie uruchomione z tych kontraktów, stypendia wypłacone ludziom, którzy pisali i badali pod cenzurą, zostały. Została też lekcja testamentu: fortuny nie mierzy się hektarami pól. Mierzy się tym, czy ktoś potrafi zamienić je w kapitał żelazny dla innych.

Zglenicki nie zobaczył wolnej Polski. Zobaczył jednak – i to wystarczyło, by napisać ósmy paragraf – Polskę, która może mówić do świata głosem literatury, sztuki i nauki. W Baku, w upale lipca 1904 roku, nad miastem czarnym od ropy, umierający inżynier z płockiego gimnazjum wciąż w to wierzył.