W czerwcu 1820 roku w auli Szkoły Wojewódzkiej Płockiej zebrali się biskup, rektor, komisarz oświaty, pułkownik-ziemianin i dwunastu nauczycieli. Było ich szesnastu. Podpisali statut. Nie zakładali ministerstwa ani uniwersytetu. Zakładali towarzystwo naukowe przy szkole, w mieście liczącym niewiele ponad sześć tysięcy mieszkańców.
Pomysł nie spadł z nieba. Trzy miesiące wcześniej, 19 marca, podczas szkolnej uroczystości rektor Kajetan Morykoni odczytał krótką rozprawę „Pierwsze myśli względem utworzenia Towarzystwa Naukowego przy Szkole Wojewódzkiej w Płocku”. Chciał, jak zapisał, „upowszechnić i wznowić, ile możność dozwoli oświecenie w kraju”. W tym samym dniu, w tej samej auli, powstało Towarzystwo Miłosierdzia dla ubogiej młodzieży.
Dwa gesty jednego poranka. Jeden miał karmić umysł miasta. Drugi – utrzymać przy ławkach tych, których nie było stać na naukę. Przez następne dziesięć lat Płock żył w rytmie, którego później historycy oświaty nie wahali się nazwać złotym.
Rektor z Wełcza
Kajetan Morykoni urodził się 2 września 1774 roku w Wełczu. Studiował prawo na Akademii Lwowskiej. Od 1800 roku uczył w Lublinie: geografii, historii, filozofii i literatury polskiej. Pomagał organizować tamtejszą bibliotekę publiczną, był sekretarzem Lubelskiego Towarzystwa Dobroczynności, komisarzem oświecenia, członkiem Komisji Wojewódzkiej Podlaskiej w Siedlcach. W styczniu 1819 Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego mianowała go rektorem Szkoły Wojewódzkiej w Płocku.
Przyjechał do miasta, które dopiero co odzyskało polską administrację szkolną. Po pruskim gimnazjum i departamentalnej szkole Księstwa Warszawskiego placówka wróciła do rangi wojewódzkiej. Poprzednikiem Morykoniego był Ignacy Przybyński, rektor w latach 1815–1819. To za Przybyńskiego wprowadzono egzaminy końcowe otwierające drogę na Uniwersytet Warszawski. Morykoni dostał szkołę już ustawioną – i postanowił zrobić z niej coś więcej niż zakład egzaminacyjny.
Był człowiekiem Oświecenia w dosłownym, nieodświętnym sensie tego słowa. Wierzył, że prowincja nie musi czekać, aż stolica raczy ją oświecić. Wierzył też, że szkoła, która uczy tylko program, umiera wraz z rocznikiem. Dlatego niemal natychmiast obok lekcji zaczął budować instytucje, które miały przetrwać uczniów: bibliotekę, muzeum, towarzystwo naukowe i kasę pomocy.
W szkole uczył historii, prawa i logiki. Nie chował się za biurkiem rektora. Był w klasie i w protokole, w statucie i przy zbiórce na podręcznik dla chłopca, którego ojciec nie miał dwudziestu czterech złotych.
Szkoła, która puchła od uczniów
Lata 1815–1830 to w Królestwie Kongresowym czas, gdy Komisja Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego – najpierw pod Stanisławem Kostką Potockim – jeszcze traktowała oświatę serio. Potocki odszedł w 1820. Na jego miejsce wszedł Stanisław Grabowski i powietrze w całym Królestwie zgęstniało, zwłaszcza nad szkołą ludową. Szkoła wojewódzka w Płocku, paradoksalnie, przez tę dekadę rosła.
Mieściła się nadal w dawnym klasztorze pojezuickim. Grono, nie licząc rektora, liczyło od czternastu do dwudziestu pedagogów. W 1820 roku było to: rektor, prefekt, ośmiu profesorów i pięciu nauczycieli. Wykładano historię Polski, literaturę i język polski, geografię, statystykę, matematykę, fizykę z chemią, przyrodę, logikę, prawo, rysunki, kaligrafię, łacinę, grekę, francuski, niemiecki i religię.
To nie był program szkoły parafialnej. To był program, z którego można było wyjść do urzędu, do palestry, na uniwersytet albo – co Morykoniemu było równie ważne – do pracy nad własnym miastem.
Liczba uczniów falowała, ale fala szła w górę. W 1819 roku było ich 334, rok później 331, w 1822 – 316. Potem skok: 404 w 1824, 418 w 1826 i 1828, 435 w 1829, 444 w 1830. Czterysta czterdzieści cztery osoby w wojewódzkim Płocku to już nie klasa. To pokolenie.
Wśród nauczycieli tej dekady pojawiają się Adam Niemirowski od matematyki, Augustyn Żdżarski od polonistyki, Stanisław Janicki, Andrzej Kucharski, Wincenty Czaczkowski, Wincenty Józefowicz. Część z nich zasiądzie przy stole Towarzystwa. Szkoła i towarzystwo miały mieć wspólny krwiobieg. Lekcja kończyła się dzwonkiem, ale praca umysłowa – nie. Nauczyciel, który rano tłumaczył Cezara, wieczorem mógł opisywać zamek w Dobrzyniu albo przywilej nadany miasteczku, o którym Warszawa nie pamiętała.
Poziom uważano za wysoki. Uwagę przykładano do wychowania obywatelskiego – słowa, które w Królestwie pod berłem Aleksandra I brzmiało jeszcze obiecująco, a po 1831 stanie się podejrzane. Do Płocka zaglądali Stanisław Staszic, namiestnik generał Józef Zajączek, Wawrzyniec Surowiecki. Szkoła wojewódzka nie była już tylko miejscową pociechą. Była adresem, pod który zjeżdżała warszawska administracja, gdy chciała zobaczyć, czy prowincja myśli.
Dwa towarzystwa jednego marca
19 marca 1820 roku wypadało święto Józefa. W auli szkoły Morykoni zrobił z dnia roboczego datę fundacyjną.
Najpierw Towarzystwo Miłosierdzia. Pierwsze wkłady złożyli biskup Adam Prażmowski i prezes Komisji Wojewódzkiej F. Kobyliński. Z zebranych pieniędzy miano wspierać chorych i ubogich uczniów. Gdyby suma urosła, planowano stypendia. Opłata za naukę wynosiła 24 złote rocznie – próg, który bez pomocy odcinał synów rzemieślników i drobnej szlachty. Morykoni nie udawał, że szkoła jest dla wszystkich. Zbudował mechanizm, by mogła być dla większej liczby.
Tego samego dnia odczytał „Pierwsze myśli”. Program był konkretny jak inwentarz. Towarzystwo miało w pismach swoich zgromadzić wiadomości wyjaśniające szczegóły dziejów narodowych, jakie znaleźć można w województwie płockim; opisywać rzeczy godne uwagi, służące użytkowi publicznemu; wystawiać potrzeby tej krainy. Nie nauka w ogóle. Nauka tego kawałka mapy, który leżał za oknem auli.
Reskrypt Komisji Rządowej z 25 stycznia 1820 roku już wcześniej upoważnił Płock do założenia własnego towarzystwa. Inicjatywa szła także z Warszawy, z kręgu Potockiego: skoro Lublin ma, niech ma i Płock. Morykoni nie czekał, aż stolica przysłała komplet. Wziął nauczycieli, których miał pod ręką.
3 czerwca 1820 statut podpisali: biskup Adam Michał Prażmowski jako prezes, Józef Brzozowski – kurator szkół województwa – jako zastępca, pułkownik Stanisław Dembowski, weteran wojen napoleońskich, rektor Morykoni jako sekretarz oraz nauczyciele szkoły, między innymi Jan Borowicz, Antoni Grobicki, Adam Kobylecki, Andrzej Kucharski, Jacek Kukliński. Szesnaście osób. Societas Scientiarum Plocensis.
Prażmowski, senator Królestwa i ordynariusz, dawał prestiż. Mieszkał często w Warszawie, więc prezesura była w części honorowa. Pracę, statuty, korespondencję, werbunek członków i porządek posiedzeń wziął na siebie sekretarz. Duszą Towarzystwa nie został biskup. Został rektor.
Cztery tysiące tomów
Biblioteka szkoły rosła szybciej niż mury. W 1809 roku liczyła 226 tomów. W 1818 – już 1915. Samo społeczeństwo w latach 1815–1818 ofiarowało 850 egzemplarzy. W 1830 roku zbiór doszedł do około czterech tysięcy woluminów.
W 1829 roku inwentarz był jeszcze dokładniejszy: 2920 tomów dzieł różnych, 218 duplikatów, 80 rękopisów, 32 mapy, 4 atlasy, 104 narzędzia matematyczne, 324 przyrządy fizyczne. To już nie szafa z książkami. To warsztat.
21 września 1821 Morykoni uzyskał zgodę na prowadzenie biblioteki pod nazwą Biblioteka Publiczna i Szkolna Województwa Płockiego oraz zbiorów muzealnych jako Muzeum Publiczne i Szkolne Województwa Płockiego. Szkoła otworzyła się na miasto. Książka nie miała być tylko rekwizytem lekcji. Miała być dobrem województwa.
Dary płynęły, bo Towarzystwo umiało prosić. Prośba o książkę jest w prowincjonalnym mieście zawsze trochę żenująca i zawsze trochę patriotyczna. W Płocku lat dwudziestych XIX wieku okazała się skuteczna. Kto nie mógł ufundować stypendium, dawał tom. Kto nie mógł dać tomu, dawał mapę. Z takich drobiazgów powstał zasób, którego szkoła pruska dwadzieścia lat wcześniej nie miała nawet w zalążku.
Muzeum było skromne jak na dzisiejsze miary i olbrzymie jak na ówczesny Płock. Gromadzono zabytki znalezione w okolicy, okazy przyrody, pamiątki szkolne. Morykoni sam pisał o starożytnościach odkrytych w ciągu roku w okolicach miasta i o pomnikach, które Płock powinien mieć. Nie czekał na konserwatora z Warszawy. Opisywał to, co leżało pod stopami.
Co pisano przy szkole
Towarzystwo nie było klubem towarzyskim. Od początku miało dawać teksty. Na pierwszym publicznym posiedzeniu 19 marca 1821 Wincenty Hipolit Gawarecki odczytał historię miasta Płocka, a Morykoni – wiadomość o Szkole Płockiej od roku 1781. Potem Gawarecki wydał „Wiadomość o mieście Płocku” i opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej. Rektor dołożył rozprawę o teatrze płockim od 1759 roku, notę o zabytkach znalezionych w okolicy i „Myśli o pomnikach w Płocku”.
Zakres prac, które wychodziły z tego kręgu, obejmował historię, archeologię, przyrodę, szkolnictwo, kulturę, religię, nawet stan zdrowotności. Opisywano dzieje Płocka i innych miast Mazowsza, zamki i kościoły, groby królów w katedrze, przywileje nadane miejscowościom, odkrycia archeologiczne. Program z marca 1820 roku – szczegóły dziejów narodowych, jakie znaleźć można w województwie – był realizowany zdanie po zdaniu.
Obok Gawareckiego, autora dziesiątków publikacji, i Augustyna Żdżarskiego, znanego z prac literackich, stało grono pedagogów, którzy po lekcjach siadali do opisów. Szkoła wojewódzka pracowała na dwie zmiany: do południa uczyła chłopców, po południu – miasto.
W województwie nie była zresztą jedyna. Wyższe szkoły, prowadzone przez duchowieństwo, działały w Pułtusku u benedyktynów, w Żurominie u reformatów i w Skępem u bernardynów. W 1826 roku Pułtusk miał 16 nauczycieli i 413 uczniów, Żuromin – 6 i 194, Skępe – 5 i 128. W 1830 Pułtusk doszedł do 501 uczniów, Żuromin do 337. Płock nie był samotną wyspą. Był jednak jedynym miejscem, w którym szkoła urodziła towarzystwo naukowe z biblioteką publiczną i muzeum.
Atmosfera miasta umysłów
Płock tych lat liczył niewiele ponad sześć tysięcy dusz – prawie dwa razy tyle co pod Prusami, a wciąż na miarę małego organizmu. Tym mocniej widać było, że życie umysłowe skupia się w jednym punkcie: w szkole nad skarpą, w murach po jezuitach. Tam przychodzili goście z Warszawy. Tam zbierano składki na ubogich uczniów. Tam czytano pierwsze historie miasta napisane nie przez przyjezdnego erudytę, lecz przez ludzi, którzy tu urzędowali i uczyli.
Było w tym coś z ducha Komisji Edukacji Narodowej, coś z lóż i towarzystw dobroczynnych Księstwa, coś z ambicji Królestwa, które przez krótką chwilę udawało państwo. Morykoni nie moralizował z ambony. Układał statuty, inwentarze i listy darczyńców. O sobie napisał później zdanie, które brzmi jak dewiza urzędnika Oświecenia: tam, gdzie rządzący się prawdą ma wyliczać publiczne posługi, szczerość niewątpliwa przewodniczyć mu powinna. Ani nie zamilczy tego, w czym się upokorzył, ani nie ulęknie się zarzutu próżnej chluby, gdy wie, co zrobił.
W grudniu 1830 roku umarł w Płocku. Miał pięćdziesiąt sześć lat. Powstanie listopadowe trwało od miesiąca. Szkoła, którą zostawiał, liczyła 444 uczniów. Biblioteka – około czterech tysięcy tomów. Towarzystwo – dziesięć lat pracy i pierwsze monografie miasta.
Ciekawostki i kontekst
Data 19 marca 1820 jest w płockim kalendarzu podwójna. Tego dnia powstało Towarzystwo Miłosierdzia Szkolnego i tego dnia Morykoni publicznie wypowiedział myśl o Towarzystwie Naukowym. Przygotowania do kasy pomocy zaczęły się wcześniej, 22 lutego, na zebraniu zgromadzenia nauczycielskiego. Biskup Prażmowski w liście z Warszawy z 6 marca pisał, że do Towarzystwa Miłosierdzia chce należeć z obowiązku urzędu, a z Towarzystwem Naukowym łączy się ze skłonności serca.
Morykoni przyjął w nowej instytucji funkcję sekretarza, nie prezesa. To nie była kokieteria. Prezesura biskupa otwierała drzwi w Warszawie. Sekretariat w Płocku otwierał szafy, protokoły i półki.
Biblioteka rosła darami szybciej niż zakupami. W ciągu trzech lat, 1815–1818, społeczeństwo złożyło 850 książek – prawie cztery razy tyle, ile szkoła miała cały zbiór w 1809 roku. Publiczny charakter nadany zbiorom w 1821 roku oznaczał, że wojewódzki Płock uznał książkę za infrastrukturę, obok mostu i spichrza.
Wśród wizytatorów szkoły byli ludzie, którzy sami pisali historię Królestwa. Staszic – geolog, przemysłowiec, autor programów oświatowych. Zajączek – namiestnik, dawny generał Napoleona, już wtedy bardziej carski urzędnik niż legionista. Surowiecki – ekonomista i statystyk. Ich obecność w płockich klasach mówi, że Warszawa traktowała tę szkołę jako punkt na mapie, nie jako ozdobnik.
Znaczenie historyczne
Złote lata szkoły wojewódzkiej trwały krótko. Po upadku powstania listopadowego władze carskie zlikwidowały uniwersytety Królestwa, szkoły wojewódzkie przemianowały na gimnazja, a Towarzystwo Naukowe Płockie zamilkło na trzy ćwierci wieku. Wznowiono je dopiero w 1907 roku. Drugą przerwę przyniosła wojna. Mimo to instytucja, którą Morykoni wymyślił przy szkolnej auli, istnieje. W 2026 roku mija 206 lat od posiedzenia założycielskiego.
Nie była to idylla. Po 1820 roku, gdy Komisję objął Grabowski, w Królestwie cięto szkoły elementarne, a namiestnik Zajączek zniósł przymus składki szkolnej. Wieś płocka zaczęła pustoszeć oświatowo, podczas gdy szkoła wojewódzka pęczniała. Złoto tej dekady miało więc ciemną krawędź: elita miasta czytała i pisała, lud w powiecie coraz częściej zostawał bez nauczyciela. Morykoni nie rządził gminami. Rządził tym, co było pod jego dachem – i to dociągnięte zostało do końca.
Dla Płocka ta dekada znaczy więcej niż ładny rozdział w dziejach Małachowianki. To wtedy miasto, które jeszcze niedawno miało być germanizowane od ławek, samo zaczęło opisywać siebie. Pierwsze nowożytne historie Płocka, pierwsze inwentarze zabytków okolicy, pierwsze publiczne muzeum i biblioteka wojewódzka wyszły nie z Warszawy, lecz z pokoi nauczycielskich szkoły nad Wisłą.
Morykoni pokazał model, który w polskim XIX wieku wracał rzadko i z trudem: szkoła jako serce życia umysłowego prowincji, nie jako urząd do egzaminowania młodzieży. Dwa towarzystwa z marca 1820 – miłosierdzie i nauka – były dwiema stronami tego samego przekonania. Nie ma oświecenia, jeśli ubogi uczeń wypada z ławki. Nie ma szkoły, jeśli miasto wokół niej nie czyta.
Gdy w 1831 roku nad Królestwem zapadła noc paskiewiczowska, cztery tysiące tomów i statut podpisany przez szesnastu ludzi zostały. Jedne można było opieczętować. Drugiego – już nie unieważnić. Płock dostał od swojego rektora rzecz rzadką: pamięć, że potrafi być miastem umysłów, nie tylko miastem urzędów.