Zanim Płock dostał pomnik, miał podwórko. Mówiono na nie „kamiuszki”. Wiosna i lato znaczyły tam piłkę. Zima znaczyła łyżwy. Chłopiec z domu przy ulicy Kościuszki biegał przez ogród bosy, wojował procą i łukiem, udawał głosy ptaków i zwierząt, miał w gąszczu skrytą ławkę i stąd ruszał na ślizgawkę, gdzie czekała „śliczna Ona”, pierwsza miłość wymarzona.

Te zdania nie są zgadywaniem. Zapisał je Stanisław Kostanecki w wierszu „To tu…”, napisanym, gdy na tym samym placu odsłaniano brąz. Kostanecki znał topografię poety lepiej niż większość autorów laudacji. Wiedział, że pomnik, który nie stoi na wysokim cokole, tylko na ziemi, musi trafić w miejsce, gdzie ta ziemia była najpierw podwórkiem, nie reprezentacją.

Wybór miejsca uznano za jedyny. W pobliżu domu. W pobliżu dębu, o którym Broniewski mówił, że ma może siedemset lat. Na kamiuszkach, które w urzędowym języku nosiły już nazwę Placu Obrońców Warszawy. Tutaj, powiedziano, brązowy odlew wbrew prawom pozostanie żywy. Żywy — bo nie oderwany od chłopca, który tu odrabiał lekcje, czytał i dumał.

Dom na skarpie

Dom przy Kościuszki był pierwszym adresem świata. Tu urodziły się dzieci Broniewskich: Janina, Zofia i najmłodszy Władysław, 17 grudnia 1897 roku. Tu umarli ojciec Antoni i dziadek Antoni Adrian Lubowidzki. Tu matka, Zofia z Lubowidzkich, po śmierci mężczyzn domu prowadziła stancję dla uczennic. Tu babka Jadwiga opowiadała o braciach z roku 1863.

Z domu było widać Wisłę. Słychać było dzwony. Za domem, w ogrodzie, rósł dąb. W 1958 roku poeta powiedział w sali „Zgody”: „Tu, w Płocku stoi dom, a przy nim dąb, który ma może 700 lat. Tu się urodziłem”. Potem wyliczył resztę mapy: katedrę, Wieżę Szlachecką, widok za Tumem, rzekę bliską serca, radziwskie podmokłe łąki, kaczeńce, Królewski Las, Słupno. To nie był spacer turysty. To były drogi dzieciństwa i młodości.

Po śmierci poety miasto otoczyło dom pieczołowitością, na jaką stać było urząd i sentyment. Odrestaurowano go i przeznaczono na siedzibę Związku Nauczycielstwa Polskiego oraz Bibliotekę Pedagogiczną. Nauczyciele wchodzili w izby, w których kiedyś suszyła się bielizna stancji i leżały książki chłopca, który nie gonił za czwórkami. Gablota z fotografiami i płockimi wierszami długo musiała wystarczać za muzeum. Izba Pamięci przyszła później. Drzewo rosło dalej, aż stało się pomnikiem przyrody i zaczęto mówić na nie „dąb Broniewskiego”.

W październiku 1971 roku Komisja Oświaty i Kultury Miejskiej Rady Narodowej zapisała osobny wniosek: wezwać Spółdzielnię imienia Władysława Broniewskiego, by ufundowała nową tablicę pamiątkową na frontonie domu. Dom miał mówić nie tylko murem. Miał mówić literami.

Kamiuszki, które miały unieść brąz

Plac między Kolegialną, Kościuszki i Trzeciego Maja jest starszy od pomnika o półtora wieku urbanistyki. Prusacy tyczyli tu łącznik starego miasta z dzielnicą urzędniczą. Po powstaniu styczniowym stanęła na nim cerkiew, rozebrana w 1929 roku. Kasztanowce i oś wiejsko-gubernialna robiły z niego salon. Dla chłopców z okolicznych kamienic salon był boiskiem.

Gdy w 1966 roku Płock i Warszawa zapragnęły pomnika, miejsce nie było przedmiotem sporu. Nie stawiano Broniewskiego przed ratuszem, nie wsuwano go w niszę katedry, nie wysyłano na osiedle, które dopiero rosło wraz z petrochemią. Wracano go na kamiuszki. Gustaw Zemła zrobił bryłę jak koronę dębu i jak sztandary. Józef Niedźwiedzki zaprojektował otoczenie. Miasto miało dołożyć ziemię, zieleń i drogi.

Przed czerwcem 1972 roku wykonano to, co dało się zmierzyć łopatą i walcem. Roboty drogowe i elewacyjne. Nowe ukształtowanie placu. Harmonijny ciąg zieleni, który połączył dom, dąb, aleję Broniewskiego i pomnik. Wydział Budownictwa, Urbanistyki i Architektury Prezydium MRN składał w jedną całość pracę Mostostalu, Petrobudowy, komunalnego budownictwa, zarządu dróg, ogrodników i energetyków. Plac przestał być tylko wspomnieniem podwórka. Stał się osią pamięci.

25 czerwca, pod deszczem, oś ta dostała tłum. Harcerze, górnicy, „Mazowsze”, Paleczny, wstęga, taśma z „Mazowszem”. Kostanecki mógł tego dnia powiedzieć „to tu” i nie musiał tłumaczyć, gdzie jest „tu”. Każdy, kto znał Płock, wiedział.

Szlak, który chciano zbudować czynem

Odsłonięcie nie miało zakończyć utrwalania śladów. W relacjach z tamtego lata powtarzano, że czeka jeszcze wiele inicjatyw, które powstały wcześniej i które powstaną później. Jedna z nich leżała w protokole Komisji Oświaty i Kultury z 12 października 1971 roku.

Franciszek Dorobek przedstawił wtedy informację o życiu poety i o obchodach siedemdziesiątej piątej rocznicy urodzin oraz dziesiątej rocznicy śmierci. Potem złożył wnioski, które z akademii robiły urbanistykę. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej miało zwrócić się do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej o powołanie wspólnego Komitetu Budowy „Szlaku Władysława Broniewskiego”.

Szlakiem należało objąć istniejący trakt: od wylotu ulicy Norbertańskiej i ulicy Bolesława Limanowskiego przez Grabówkę do Borowiczek. Budowa miała iść czynem społecznym. Partycypować miały Przedsiębiorstwo Eksploatacji Rurociągu Naftowego „Przyjaźń”, Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji, Cukrownia „Borowiczki” oraz inne zakłady. Projektantom zalecono elementy plastyczne i zagospodarowanie lotnych piasków przez zalesienie.

To nie był szlak w znaczeniu farby na drzewie. To był plan drogi, krajobrazu i współpracy miasta z powiatem, rurociągu z cukrownią, wodociągów z piaskiem, który wiatr brał tam, gdzie wiatr chciał. Borowiczki były jeszcze wsią nad Wisłą, słodką od kampanii buraczanych, z pałacem dyrektora i parkiem. Grabówka leżała po drodze. Norbertańska wychodziła z miasta ku cmentarzom, klasztorowi i temu, co za miastem pachniało już łąką, nie brukiem.

W wierszach i w mowie z 1958 roku mapa poety i tak biegła w tę stronę. Radziwskie łąki. Kaczeńce. Królewski Las. Słupno. Szlak z 1971 roku nie wymyślał geografii. Próbował dać jej nawierzchnię, drzewa na piasku i rzeźby, przy których można się zatrzymać nie tylko z tomikiem, ale z rowerem i z dzieckiem.

Do czerwca 1972 roku zdążono spiąć odcinek najkrótszy i najświętszy: dom, dąb, aleję, pomnik. Dłuższy trakt — z komitetem, czynem, rurociągiem i zalesieniem lotnych piasków — został w protokole jako rzecz, którą dopiero trzeba zrobić. Odsłonięcie pomnika nie zaklęło w brąz intymnego stosunku płocczan do poety. Nie zaklęło też w asfalt całego szlaku.

Co zostało z „to tu”

Miasto nie przestało iść w tamtym kierunku. Lata później pieszy szlak nadwiślański, znakowany przez PTTK, wziął imię Władysława Broniewskiego i poprowadził wędrowców ulicą Kościuszki, obok pomnika, kościoła i klasztoru dominikanów, Norbertańską, obok dwóch cmentarzy, przez Grabówkę, Ośnicę i Borowiczki, a potem dalej, ku Wykowu, Białobrzegom i Wyszogrodowi. Geografia wniosku z 1971 roku ożyła w innym języku: języka turystyki, nie języka czynu społecznego kombinatu i cukrowni.

W Borowiczkach szkoła nosi imię poety. Dzieci z dawnej wsi, włączonej do Płocka w 1982 roku, uczą się pod patronem, którego szlak miał tu kiedyś dojść z miasta czynem trzech zakładów. Cukrownia zakończyła pracę. Rurociąg zmienił epoki. Piaski zalesiono albo zabudowano inaczej, niż chciała komisja. Została nazwa na mapie szlaków i szkoła, która nie musi tłumaczyć uczniom, kim był człowiek z tablicy, jeśli nauczyciel wyprowadzi ich choćby do parku i nad rzekę.

Dom przy Kościuszki 24 stoi. Dąb stoi. Pomnik stoi, twarzą do Wisły, nisko, bez cokołu, który odrywałby go od kamiuszek. Aleja nosi imię. Książnica też. Oś, którą w 1972 roku spięto zielenią, da się przejść w kwadrans. Szlak, który miano wytyczyć aż do Borowiczek jako dzieło wspólne miasta i powiatu, nie zdążył powstać w kształcie z protokołu. Zdążył powstać jako tęsknota, a potem jako niebieskie znaki na drzewach.

Ciekawostki i kontekst

Kostanecki w „To tu…” nie boi się zdrobnień. Władzio. Synek. Malec. Brat. Wnuk. Proca i łuk. Bosa stopa. Ślizgawka. W dniu, w którym mowy pod pomnikiem mówiły o proletariacie, Magnitogorsku i VI Zjeździe, wiersz Kostaneckiego wracał poetę do skali, której brąz Zemły też bronił, stawiając go na ziemi. Dwa języki pamięci szły obok siebie i nie musiały się zgadzać w każdym słowie, żeby zgadzać się w adresie.

Kamiuszki miały w sobie jeszcze jedną pamięć, której uroczystość 1972 roku nie eksponowała. Plac Obrońców Warszawy jest miejscem po cerkwi i po gubernialnym salonie. Pomnik poety stanął na warstwie wcześniejszych decyzji urbanistycznych. Pamięć lubi miejsca już ujeżdżone przez historię. Łatwiej na nich zebrać tłum.

Wniosek o zalesienie lotnych piasków brzmi dziś jak zdanie z innego słownika. W 1971 roku było praktyką. Piasek wiał. Drzewa miały go zatrzymać i zarazem dać szlakowi cień. Elementy plastyczne miały zrobić z traktu nie tylko drogę do cukrowni i do rury „Przyjaźni”, ale drogę do poety. Projektanci dostali zadanie, którego nie zdążono rozliczyć przed odsłonięciem pomnika. Rozliczono zieleń wokół brązu. Reszta poszła w dalsze lata i w inne instytucje.

Gdy Broniewski wyliczał Słupno i Królewski Las, mówił o okolicach, które dla płockiego dziecka były dalszym podwórkiem. Szlak przez Grabówkę i Borowiczki miał oddać mu to podwórko z powrotem, tylko już jako dorosłą przestrzeń miasta i powiatu. W tym geście było coś z obietnicy, którą sam złożył w 1958 roku: „Ja o Płocku nigdy nie zapomnę, ja o tym mieście jeszcze napiszę”. Miasto odpowiedziało: my o tobie nie zapomnimy i jeszcze cię wytyczymy.

Znaczenie historyczne

Historia pamięci o Broniewskim w Płocku nie kończy się na pomniku. Zaczyna się od domu i dębu, przechodzi przez kamiuszki i dopiero potem umie unieść brąz. Oś, którą w 1972 roku połączono zielenią, jest jednym z najczytelniejszych gestów urbanistycznych, jakie polskie miasto powiatowe zrobiło wobec poety w PRL. Nie schowano go w muzeum. Wpisano w codzienną drogę: ze szkoły, z biblioteki, z urzędu, z przystanku.

Niezrealizowany w oryginalnym kształcie szlak do Borowiczek jest równie ważny jak to, co powstało. Pokazuje miarę ambicji. Płock nie chciał jednej rzeźby. Chciał ciągu, który prowadzi od izby narodzin przez podwórko, aleję i pomnik aż za miasto, tam, gdzie w wierszach rosną kaczeńce i gdzie cukrownia, rura i wodociągi mogłyby — choćby na papierze — złożyć się na pamięć. Że z tego planu został później szlak turystyczny i szkoła na osiedlu, a nie pełny „czyn” z 1971 roku, nie unieważnia zamiaru. Pokazuje tylko, jak pamięć zmienia nośniki.

Dla Płocka ta warstwowa mapa — dom, dąb, kamiuszki, aleja, pomnik, Norbertańska, Grabówka, Borowiczki — jest sposobem, by nie oddać poety wyłącznie podręcznikowi i nie oddać go wyłącznie polityce jednego dnia. Chłopiec z procą i łukiem zostaje w adresie. Dorosły poeta zostaje w brązie. Miasto zostaje w drodze, którą można przejść, nawet jeśli nie wszystkie słupki wbito wtedy, gdy chciano.

Minęło od wniosku o szlak pięćdziesiąt pięć lat. Plac wokół pomnika zdążył podupadać i wracać w planach rewitalizacji. Dąb jest starszy. Dom uczy nauczycieli, nie stancjariuszek. Borowiczki są dzielnicą. A zdanie Kostaneckiego nic nie straciło na celności. To tu. Tu wojowałeś procą i łukiem. Stąd biegłeś na ślizgawkę. Tu stoi teraz brąz. Reszta szlaku — ta wytyczona i ta, której nie zdążono wytyczyć czynem rurociągu i cukrowni — zaczyna się pod tym samym dębem.