Korespondencja w sprawie żydowskiej szkoły elementarnej w Płocku toczyła się od 1860 roku. Akta puchły. Dzieci rosły. Aż do maja 1865 roku gubernialne miasto, w którym Żydzi stanowili ponad jedną trzecią mieszkańców, nie miało dla nich publicznej izby elementarnej.
Część chłopców siadała w ławkach szkoły katolickiej w gmachu podominikańskim. W 1844 roku było ich tam dziesięciu na dwieście dwadzieścia dwa nazwiska. Inni chodzili do nauczycieli prywatnych. Markus Sysryngier uczył czternaścioro. Abram Jakub Grynbaum – w 1867 roku już trzydzieścioro. Reszta zostawała przy chederze: hebrajska Biblia, Talmud, głos mełameda, który nie składał sprawozdania magistratowi.
Pięć lat papieru. W tym czasie wybuchło i upadło powstanie styczniowe. Gimnazjum dostało język rosyjski jako wykładowy. Padlewski zginął na płockim stoku. Jurgens umarł w Cytadeli. Dzielnica między Synagogalną a Kwiatkiem przeżywała te lata inaczej niż gmach na skarpie: ciszej, gęściej, z własnym kalendarzem świąt i własnym lękiem o składkę, nie o kocią muzykę.
Potem maj. W domu Dawida Łaskiego przy ulicy Synagogalnej otwarto szkołę, na którą czekano od początku dekady. Kierował nią Hersz Szejman. Uczono po hebrajsku i rosyjsku. Państwo wreszcie wpuściło żydowskie dziecko do własnego dziennika. Własnego – to znaczy rządowego.
Miasto, które uczyło jednych, a drugich liczyło
W połowie XIX wieku Płock był miastem dwóch szkolnych prędkości. Gimnazjum gubernialne, dawna szkoła wojewódzka, miała rektora, inspektora i program ośmiu klas. Szkoła elementarna katolicka miała izbę w klasztorze i listy nieobecności. Żydowski Płock – tysiące ludzi między Synagogalną, Tylną, Kwiatkiem i Jerozolimską – przez dekady nie miał nawet tej izby.
Pożar 1810 roku spalił synagogę i sporą część dzielnicy. Władze Księstwa odpowiedziały nie tylko odbudową. Odpowiedziały rejonem. Osiem ulic miało wystarczyć tysiącom ludzi. W takim ściśnięciu cheder był szkołą naturalną: blisko domu, blisko bóżnicy, bez pytania gubernatora o lokal. Publiczna elementarna wymagała czegoś, czego rejon nie dawał – uznania, że dziecko z tych ośmiu ulic należy do miasta tak samo jak dziecko z rynku.
Liczby tłumaczą skalę nieobecności. W 1827 roku w Płocku mieszkało 3412 Żydów, ponad jedna trzecia miasta. W 1846 – 5105. W 1860 – około 5570. Rejon żydowski, wyznaczony jeszcze przez władze Księstwa po pożarze 1810 roku, obowiązywał do 1862. Osiem ulic. Handel, warsztat, bóżnica, cheder. Szkoła państwowa – poza tym planem.
Dozór Bóżniczy, który od 1821 roku zastąpił kahał, miał obowiązki: rabin, kantor, ubój, cmentarz, dobroczynność, wychowanie religijne dzieci. W 1827 roku gmina zaczęła starać się o budowę szkoły żydowskiej i remont synagogi. Przełom w sprawie gmachu bóżnicy nastąpił dopiero w 1857. Nową synagogę dopięto w 1866. Szkoła elementarna rządowa wyprzedziła kopułę o rok. Priorytety nie szły w jednej kolumnie.
Cheder żył własnym rytmem. Dziecko od trzeciego do trzynastego roku życia uczyło się czytać Tanach i wchodzić w Talmud. To była szkoła gminy, nie Komisji. Dawała literę hebrajską i milczenie wobec cyrylicy. Władza chciała odwrotności: rosyjskiego w dzienniku, hebrajskiego jako przedmiotu, nadzoru w aktach.
Pięć lat korespondencji
Rok 1860 to nie data fundacji. To data, od której w aktach zaczyna się regularna rozmowa o braku. Kto pierwszy napisał, czy dozór, czy magistrat, czy gubernia – w tej opowieści mniej ważne niż fakt, że pismo chodziło pięć lat. W gubernialnym Płocku pięć lat to kadencja, powstanie i zmiana języka w gimnazjum. Dla dziecka, które w 1860 miało siedem lat, to całe dzieciństwo bez publicznej ławki.
Do maja 1865 roku rozwiązania były trzy i wszystkie niepełne. Ławka w szkole katolickiej – nieliczna, obca kalendarzem świąt, obca językiem domu. Nauczyciel prywatny – Sysryngier, Grynbaum – za opłatą, bez gwarancji programu, bez popisu, który magistrat mógłby wpisać do tabeli. Cheder – gęsty, religijny, poza państwem.
Państwowa szkoła elementarna żydowska miała być czwartym wyjściem: uznać, że dziecko z Synagogalnej też podlega obowiązkowi czytania w systemie, który po 1864 roku mówił już głównie po rosyjsku. Hebrajski zostawiono. Rosyjski wprowadzono. To nie była szkoła talmudyczna z pieczęcią. To była szkoła guberni z hebrajskim w planie.
Otworzono ją w domu Dawida Łaskiego. Nie w nowym gmachu, nie w skrzydle synagogi, którą jeszcze budowano. W domu. Adres był żydowski. Nadzór – państwowy. Kierownik: Hersz Szejman. Po nim w tej linii oświaty pojawi się Abraham Jakub Papierna, pisarz i nauczyciel, który od końca lat sześćdziesiątych zwiąże się z dwuklasową żydowską szkołą elementarną męską i zostanie w niej na ćwierć wieku.
Dom Łaskiego nie był gmachiem prestiżu. Był adresem, który gmina znała. Dziecko szło tamtędy codziennie do bóżnicy, do sklepu ojca, do mełameda. Nagle w tym samym ciągu drzwi otwierała się izba z dziennikiem. Próg był niski. Decyzja – wysoka. Oddać syna Szejmanowi znaczyło uznać, że państwo ma prawo uczyć go liter, których nie ma w zwoju.
Szkoła z 1865 roku nie zlikwidowała chederów. Nie miała takiego mandatu. Miała zająć miejsce, którego państwo wcześniej nie chciało zająć: miejsce między bóżnicą a magistratem.
Córki, których nie chciano doliczyć do składki
Rok później państwo otworzyło drugi front. W październiku 1866 roku powstała w Płocku rządowa szkoła elementarna żeńska. Napływ był ogromny. W lipcu 1867 roku nauczycielka Tekla Kollen miała 125 uczennic. Pięćdziesiąt było wyznania mojżeszowego.
Magistrat zrobił rachunek. Skoro połowa ławek jest żydowska, dozór bóżniczy powinien złożyć się na utrzymanie. Gmina odmówiła. Argument był twardy i stary: to nie nasza szkoła, to szkoła rządu. Rząd kazał więc Kollen usunąć uczennice żydowskie.
Część rodziców oświadczyła, że zapłaci sama, byle córki zostały.
W tej jednej scenie mieści się cały płocki spór o oświatę ludową. Nie o program. Nie o hebrajski. O to, kto ma wyłożyć pieniądze za ławkę, w której siedzi dziecko nie tego magistratu. Chłopiec z 1844 roku znikał z izby podominikańskiej, bo dom potrzebował rąk. Dziewczynka z 1867 roku miała zniknąć, bo gmina nie chciała płacić za szkołę, której nie uważała za swoją, a miasto nie chciało płacić za uczennicę, której nie uważało za swoją.
Nie znamy nazwisk tych rodziców. Znamy gest. W mieście, które od 1821 roku znosiło składkę wiejską i dziwiło się potem pustym szkołom, gest „zapłacimy sami” brzmi jak oskarżenie obu stron. Gmina broniła kasy. Magistrat bronił kasy. Dom bronił córki.
Oświadczenie rodziców – zapłacimy, byle zostały – jest jednym z najczystszych zdań w tej historii. Nie ma w nim ideologii Haskali ani protokołu gubernatora. Jest decyzja domu. Córka ma czytać. My złożymy się.
Pensje prywatne Emilii Popławskiej i Emmy Juby, trzyklasowe, z niemieckim, rosyjskim i polskim, brały od stałych uczennic 600 złotych rocznie, od dochodzących 15–20 miesięcznie. W 1864 roku u Popławskiej było 21 dziewcząt, u Juby 41. To był rynek tych, których było stać. Szkoła Kollen była szkołą napływu. Dlatego natychmiast stała się szkołą konfliktu.
Prywatni, cheder i rządowa izba
Abram Jakub Grynbaum z trzydziestką uczniów w 1867 roku i Markus Sysryngier z czternastką to nie przypis. To dowód, że gmina nie czekała bezczynnie na Szejmana. Prywatna izba działała, gdy korespondencja z 1860 roku jeszcze chodziła między biurkami. Działała też potem. Rządowa szkoła nie wchłonęła wszystkich. Nie miała.
Cheder pozostawał pierwszym językiem wielu domów. W drugiej połowie wieku Płock będzie mieć dziesiątki mełamedów; w latach osiemdziesiątych spisy gubernialne naliczą ich ponad pięćdziesięciu. To inna epoka, ale ten sam instynkt: litera święta bliżej domu niż litera urzędowa.
Szkoła z maja 1865 roku stała między tymi biegunami. Hersz Szejman nie był rabinem chederu. Nie był też nauczycielem szkoły katolickiej, który przyjmował żydowskiego ucznia jako wyjątek. Był kierownikiem placówki, której państwo wymagało hebrajskiego i rosyjskiego naraz. Dla części rodziców to był kompromis. Dla części – za mało Tory. Dla władzy – wreszcie rubryka.
Abraham Jakub Papierna, który wejdzie w tę szkołę kilka lat później, pokaże, dokąd może prowadzić ten kompromis. Pisarz Haskali, nauczyciel religii mojżeszowej także w gimnazjach, człowiek książki rosyjskiej i hebrajskiej. Jego biografia nie należy już do maja 1865. Należy do tego, co po maju stało się możliwe: żydowski nauczyciel w systemie guberni, nie tylko w izbie mełameda.
Ciekawostki i kontekst
Ulica Synagogalna, przy której w domu Łaskiego otwarto szkołę, była kręgosłupem dzielnicy. Tu stała wielka synagoga – nowy gmach z kopułą dopięto w 1866, rok po elementarnej. Tu Markus Kazriel Dancygier jeszcze w latach trzydziestych oddał gminie budynek na bóżnicę i szkołę wraz z 258 książkami, w tym talmudami. Religijna szkoła i rządowa szkoła elementarna mogły więc dzielić tę samą ulicę, nie dzieląc tego samego celu.
Ograniczenie żydowskiego zamieszkania do ośmiu ulic zniesiono w 1862 roku, trzy lata przed otwarciem elementarnej. Dziecko, które w 1865 roku weszło do izby Szejmana, wchodziło już z innej mapy miasta niż jego ojciec. Rejon spadł. Szkoła państwowa wstała. Kolejność nie była przypadkiem. Najpierw prawo ruchu. Potem prawo ławki.
W latach 1865–1871 w Płocku działała rządowa szkoła, w której dzieci żydowskie uczono po hebrajsku i rosyjsku. To ten sam trop co maj 1865. Język domu i język imperium w jednym planie lekcji. Polski – ten, którym mówił urząd miejski i sąsiad z podominikańskiej izby – nie był w tym opisie pierwszym.
W 1868 roku powstanie Talmud-Tora, szkoła religijna dla ubogich. Pod koniec lat osiemdziesiątych wprowadzi się do niej nauki świeckie. Linia od Szejmana do tej reformy jest kręta, ale czytelna: gmina uczy się, że sam cheder nie wystarcza wobec szkoły, którą państwo już postawiło.
W 2026 roku od otwarcia izby w domu Łaskiego mija 161 lat. Od pierwszej korespondencji – 166. Od oświadczenia rodziców, że zapłacą za córki u Kollen – 159. Daty nie obchodzą się same. Obchodzi je pytanie, które Płock zadawał wtedy każdemu dziecku z Synagogalnej: czyja jesteś szkoła?
Znaczenie historyczne
Opowieść o żydowskiej elementarnej z 1865 roku nie jest dodatkiem do dziejów Małachowianki. Jest ich odwrotnością. Tam elita miasta budowała Towarzystwo Naukowe i odpowiadała ministrowi po francusku. Tu gmina, która stanowiła trzecią, potem ponad czterdziestą część ludności, przez pół wieku nie miała publicznej izby, w której jej dziecko uczyłoby się czytać w systemie państwa.
Otwarcie szkoły nie kończy wykluczenia. Zaczyna inny jego rodzaj: wykluczenie przez składkę, przez język wykładowy, przez spór, czy córka u Tekli Kollen jest uczennicą miasta, czy gminy. Rodzice, którzy oświadczyli, że zapłacą, zrobili to, czego nie zrobił dozór i czego nie chciał magistrat. Wzięli oświatę na siebie.
Dla historii Płocka ta data jest ważna podwójnie. Po pierwsze, zamyka lukę, której nie da się tłumaczyć brakiem dzieci. Dzieci były. Byli prywatni nauczyciele. Był cheder. Nie było uznania. Po drugie, pokazuje, że rusyfikacja po 1864 roku nie dotyczyła tylko gimnazjum z kocią muzyką. Dotyczyła także pierwszej żydowskiej ławki rządowej, w której hebrajski usiadł obok rosyjskiego.
Szejman w domu Łaskiego i Kollen przy stu dwudziestu pięciu dziewczynkach to dwa końce jednego roku szkolnego w życiu miasta. Chłopiec żydowski dostał wreszcie rządową izbę. Dziewczynka żydowska dostała izbę, z której miano ją wyjąć. Płeć nie była tu ozdobnikiem. Była drugą granicą, obok wyznania i składki.
Płock lubi opowiadać o sobie jako o mieście najstarszej szkoły w Polsce. To prawda gmachu na skarpie. Prawdą jest również to, że w tym samym mieście przez całe pokolenie przed 1865 rokiem tysiące mieszkańców nie miało elementarnej, którą państwo raczyło nazwać szkołą. Maj 1865 nie naprawia tej nierówności. Zapisuje ją. I zostawia w aktach nazwiska: Łaski, Szejman, Sysryngier, Grynbaum, Kollen, i tych bezimiennych rodziców, którzy powiedzieli, że zapłacą.
W 2026 roku, gdy mówimy o wielokulturowym Płocku, łatwo wstawić synagogę i szkołę obok siebie na mapie turystycznej. W 1865 roku nie stały obok siebie łatwo. Stały w sporze o pieniądz, język i to, czyje dziecko wolno wpisać do dziennika. Mapa jest spokojniejsza niż akta.
To wystarczy, by opowiedzieć piątą lekcję płockiej oświaty XIX wieku. Pierwsza była francuska odpowiedź Prusakom. Druga – cztery tysiące tomów i Towarzystwo. Trzecia – kocia muzyka. Czwarta – siedemdziesięciu sześciu nieobecnych. Piąta jest najcichsza i najliczniejsza: szkoła, na którą czekano od 1860 roku, i dzieci, które przez pięć lat korespondencji rosły bez niej. W domu Łaskiego dostały wreszcie dziennik. Dziennik nie oddaje głosu. Oddaje nazwisko. Na ten dzień Płockowi musiało to wystarczyć.