Wiosna 1941 roku nie pachniała w Płocku odwilżą. Pachniała skrzyniami, benzyną ciężarówek i papierem, który nagle przestał należeć do miasta. Seminarium Duchowne stało już od wielu miesięcy puste. Alumnów nie było. Profesorów nie było. Na dziedzińcu, tam gdzie jeszcze niedawno chodzić mogły sutanny, został ślad po ogniu: w grudniu 1939 roku Niemcy spalili prywatne księgozbiory kleryków i wykładowców. To był pierwszy ogień. Drugi nie trzaskał. Drugi był cichy, urzędowy i zaplanowany z wyprzedzeniem.

Z Królewca przyjechał ten sam fachowiec, który w miesiącach letnich 1939 roku oglądał płockie zbiory biblioteczne i artystyczne. Znał już korytarze. Znał szafy. Znał wagę pergaminu, gdy weźmie się go do ręki. Po krótkim porozumieniu z miejscowym komendantem niemieckim szybko zarządził wywiezienie zbiorów. Nie było w tym geście gwałtu ulicznego. Była w nim precyzja człowieka, który przyjechał po raz drugi po to, by dokończyć to, co za pierwszym razem tylko obejrzał.

Dwadzieścia sześć sierpnia 1941 roku gazeta hitlerowska wydawana w Płocku ogłosiła sukces. Księgozbiór liczący pięćdziesiąt tysięcy tomów, w tym około stu starych rękopisów — spośród których dziesięć posiadało „niezwykle wielką wartość” — oraz ponad trzysta inkunabułów wywieziono do Państwowej i Uniwersyteckiej Biblioteki w Królewcu. Kradzież nazwano „porządkowaniem bibliotek w Południowych Prusach”. Płock ogłoszono „miejscem odkrycia starych dokumentów kultury niemieckiej”.

Osiemdziesiąt pięć lat później zdanie to czyta się jak szyderstwo, które samo siebie zdradza. Żeby ukraść księgę, trzeba najpierw nazwać ją swoją.

Lato, w którym oglądano szafy

Płock we wrześniu 1939 roku stracił mosty. W nocy z ósmego na dziewiątego wysadzono oba przeprawy przez Wisłę. Miasto, które przez stulecia żyło rzeką i katedrą na skarpie, weszło w wojnę odcięte od brzegu i od własnego rytmu. Niedługo potem wcielono je do Rzeszy. Na mapach pojawiła się nazwa Schröttersburg. Z budynków publicznych zdjęto polskie godła. Katedrę obrócono w magazyn. Gmach Seminarium Duchownego zajął okupant.

Biblioteka seminaryjna nie była wtedy zwyczajną salą z półkami. Była pamięcią diecezji, która liczyła sobie prawie dziewięć wieków. Leżały w niej kodeksy liturgiczne z lokalnymi zwyczajami, inkunabuły zebrane przez kanoników i biskupów, stare druki, których oprawy pamiętają jeszcze inne wojny. Katedra i seminarium przez pokolenia składały tu to, czego nie wolno było rozproszyć: pontyfikały, biblie, agendy, dokumenty, książki, z których uczono kolejnych roczników księży.

Latem 1939 roku, gdy wojna była już blisko, a jeszcze nie pękła, do Płocka przyjechali rzeczoznawcy z Królewca. Oglądali zbiory biblioteczne i artystyczne. Robili to, co w języku urzędów nazywa się rekonesansem, a w języku grabieży — inwentaryzacją łupu. Wśród nich był człowiek, którego później łączono z dyrektorem Biblioteki Państwowej i Uniwersyteckiej w Królewcu, drem Dieschem. Źródła nie zostawiają co do tej tożsamości całkowitej pewności, ale pozostawiają trop na tyle wyraźny, by rozumieć mechanizm. Najpierw przyjeżdża fachowiec. Potem przyjeżdża transport.

Na początku 1940 roku w Płocku pojawiła się komisja. W jej skład wchodzili między innymi archiwiści z Królewca i dyrektor tamtejszej biblioteki. Miejscowe dowództwo SS żądało opinii kwalifikacyjnej. Ministerstwo Nauki Rzeszy wydało rozkaz, by opróżnić bibliotekę, która stała się częścią siedziby tego dowództwa. Oddziały SS nie wpuszczały do seminarium żadnego duchownego. Księgi, które przez stulecia służyły liturgii i nauce, dostały nową funkcję: miały potwierdzić niemieckość Wschodu.

To nie był kaprys komendanta. To była polityka. Niemieccy uczeni chętnie występowali w Berlinie o pieniądze na badania „niemieckości na wschodzie”. Płock, z katedrą, z pontyfikałem, z biblią romańską i z półkami pełnymi XV-wiecznych druków, nadawał się do tej opowieści znakomicie — pod warunkiem, że z księgi zetrze się jej płockie imię.

Dziedziniec, ogień i puste korytarze

Dziewiątego grudnia 1939 roku na dziedzińcu seminarium płonął papier. Palono prywatne księgozbiory alumnów i profesorów. To był gest inny niż późniejszy wywóz. Tamten ogień miał zniszczyć. Późniejsze skrzynie miały zabrać. W obu gestach była ta sama logika: polska książka w Płocku nie miała prawa pozostać polską książką w Płocku.

Seminarium zamieniono na koszary. Katedrę — na magazyn. Dyrektor Muzeum Diecezjalnego, ks. Lech Grabowski, trafił do obozu w Działdowie, potem do Dachau. Oznaczono go numerem 22069 i zakwalifikowano do grupy więźniów, na których przeprowadzano eksperymenty medyczne. Wojnę przeżył i wrócił do muzeum. Biblioteka, której strzegł gmach obok, nie wróciła z nim.

Wiosna 1941 roku zastała miasto po fali wysiedleń. Od grudnia 1940 do marca 1941 wywożono Polaków do Generalnego Gubernatorstwa i do obozu w Działdowie. W lutym i marcu wysiedlono Żydów płockich. Getto przy Kwiatka, Jerozolimskiej, Synagogalnej, Tylnej i Niecałej opróżniono. W tym samym sezonie, gdy miasto traciło ludzi, traciło też księgi. Jedno i drugie robiono metodycznie. Jedno i drugie miało oczyścić Schröttersburg z tego, co było Płockiem.

Najcenniejsze zbiory załadowano do skrzyń. Wywieziono je do Sierpca, a stamtąd koleją do Królewca. Droga była prozaiczna. Trzysta pięćdziesiąt kilometrów na północny wschód. Żadnej legendy o nocnym konwoju. Był rozkład, była rampa, była biblioteka po drugiej stronie, która miała przyjąć „odkrycie”.

Dział rękopisów stracił około stu siedemdziesięciu pozycji z XI–XVI wieku. W publicznym komunikacie pisano o stu starych rękopisach i o dziesięciu o wartości szczególnej. Liczby te, choć różnią się w szczegółach spisów, mówią to samo. Z półek zdjęto pamięć, której nie da się odtworzyć z pamięci ludzkiej. Pergamin nie wraca z opowieści.

Gazeta, która nazwała kradzież porządkiem

„Plocker Tageblatt” z 26 sierpnia 1941 roku nie ukrywał transportu. Przeciwnie: ogłaszał go jako zasługę. Pięćdziesiąt tysięcy tomów. Sto starych rękopisów. Dziesięć cymeliów. Ponad trzysta inkunabułów. Cel: Państwowa i Uniwersytecka Biblioteka w Królewcu. Sens: porządkowanie bibliotek w Południowych Prusach. Morał: Płock okazał się skarbczykiem kultury niemieckiej, tylko nikt wcześniej nie umiał tego zobaczyć.

W Królewcu zbiory te zestawiono z tym, co biblioteka już miała. Królewiecki księgozbiór liczył wówczas osiemset siedemdziesiąt inkunabułów i trzy tysiące czterysta starodruków. Płockie woluminy, jak chwalił się sam język okupanta, były starsze o przynajmniej pół wieku od najstarszych pozycji królewieckich. Najcenniejsza okazała się Biblia Płocka z XII wieku — starsza, jak mówiono, od tak zwanej Biblii Radziwiłłowskiej, daru księcia Bogusława Radziwiłła dla wielkiego elektora Prus.

Zdanie o „kulturze niemieckiej” nie było ozdobnikiem. Było narzędziem. Jeśli kodeks z katedry płockiej jest dokumentem niemieckim, jego wywóz przestaje być grabieżą. Staje się rewindykacją. Płock przestaje być miastem, z którego coś skradziono. Staje się depozytem, z którego Niemcy odbierają swoje.

W tym samym Płocku otwierano już niemieckie wypożyczalnie. Od czerwca 1940 roku działała biblioteka publiczna z literaturą zgodną z propagandą. Latem 1941 księgarz Bruno Kamm otworzył „Volksbuecherei” dla Niemców. Miasto miało dostać nowe książki, gdy stare — te, które pachniały kadzidłem, wilgocią zakrystii i łaciną XII wieku — jechały do Królewca.

Co stało na półkach, zanim zdjęto je ze ścian

Przed wojną Biblioteka Seminarium Duchownego należała do najcenniejszych kościelnych księgozbiorów w Polsce. Około osiemdziesięciu średniowiecznych kodeksów rękopiśmiennych. Ponad czterysta inkunabułów. Tysiące starodruków. Wśród rękopisów były księgi liturgiczne związane z miejscowym zwyczajem: nie suche formularze przywiezione z daleka, lecz teksty, według których w płockiej katedrze święcono olej, konsekrowano kościół, składano krzyż w Grobowiec w Wielki Piątek i szukano go o świcie Wielkiej Soboty.

Jeden z tych kodeksów znany był jako Pontyfikał Płocki. Nazywano go też „Liber Plocensis ecclesiae cathedralis”. W Płocku nosił najpierw sygnaturę C. 63, potem Mspł. 29. Inny — Biblia Płocka — był na tyle sławny, że gazeta okupanta wymieniła go z imienia. Oba przetrwały. Niemal wszystko inne z tego rzędu zniknęło.

Inkunabuły nie były anonimową masą. Składały się na nie księgozbiory konkretnych ludzi. Sufragan Piotr Lubart. Kanonik Mikołaj Bartnicki. Kanonik Albert Stanisław Brzeski z Nieborowa. Biskup Piotr Dunin-Wolski, właściciel jednej z największych prywatnych kolekcji w XVI-wiecznej Polsce. Biskup Wawrzyniec Goślicki. Łukasz z Wilkanowa. Każdy grzbiet niósł proweniencję. Każda oprawa była podpisem diecezji.

Tuż przed wojną Kazimierz Piekarski z Biblioteki Narodowej zdążył zestawić rejestr inkunabułów płockich. Zeszyt ocalał. Same książki — nie. Osiemdziesiąt pięć lat po wywózce ten zeszyt jest jednym z niewielu dowodów, że półki naprawdę istniały. Można z niego odczytać tytuły. Nie można z niego odczytać, gdzie leżą.

Królewiec, ewakuacja i rozpad śladu

W Królewcu płockie zbiory weszły pod pieczę tej samej biblioteki, której dyrektor oglądał je w Płocku. Biblię Płocką traktowano podczas późniejszej ewakuacji jako najcenniejszy zabytek. Wydano specjalne polecenie, by zabezpieczyć ją szczególnie. Reszta nie dostała takiej troski — albo dostała ją w sposób, którego dziś nie umiemy odtworzyć.

Gdy front zbliżył się do Prus Wschodnich, zaczęto wywozić archiwa i biblioteki na zachód. Część zbiorów królewieckich poszła drogą morską. Biblia Płocka odnalazła się później w Getyndze i w 1979 roku wróciła do Płocka. Pontyfikał Płocki wypłynął w 1973 roku na aukcji w Monachium, opisany jako niemiecki rytuał z początku XIV wieku, i wrócił do diecezji dopiero w kwietniu 2015 roku. Dwa kodeksy z setek.

Reszta rozeszła się po wojnie jak dym po pożarze, którego nikt nie ugasił do końca. Mówiono o Lipsku i o centralnym antykwariacie w NRD. Mówiono o Flensburgu. Mówiono o skrzyniach, które utonęły, spłonęły albo zmieniły właściciela, zanim ktokolwiek zdążył wpisać na nich słowo „Płock”. Dział rękopisów uznano po wojnie za stracony w całości. Z cennej biblioteki, jak pisano przez lata, nie ocalała ani jedna pozycja. Potem okazało się, że ocalały dwie. Potem — że ocalały też luźne karty pergaminowe, które w 2015 roku wróciły z Jeny. To wciąż jest ułamek.

Nie wiadomo nawet, którą drogą poszedł każdy tom. Wiadomo natomiast, jak zaczęła się ta droga: od wizyty fachowca, od rozkazu opróżnienia gmachu i od ogłoszenia w gazecie, że grabież jest porządkiem.

Miasto, które miało zapomnieć własne pismo

Płock okupacyjny nie składał się tylko z wywózki ksiąg. Składał się z pustych mieszkań po wysiedleniach, z niemieckich szyldów, z zakazu języka, z kościoła, który stał się składem. Księga liturgiczna jest w takim mieście czymś więcej niż eksponatem. Jest instrukcją, jak być wspólnotą. Pontyfikał mówi biskupowi, jak konsekrować. Agenda mówi, jak chrzcić. Graduał mówi, jak śpiewać. Gdy wywozi się sto takich rękopisów, wywozi się nie tylko skórę i atrament. Wywozi się sposób, w jaki miasto przez wieki stawało przed ołtarzem.

Dlatego propaganda musiała zmienić ich rodowód. „Odkrycie kultury niemieckiej” miało unieważnić napis „Liber ecclesie plocensis”, zanim ktokolwiek zdążył go głośno przeczytać w Królewcu. Płock miał zostać miejscem znaleziska, nie miejscem powstania. Katedra na skarpie miała okazać się przypadkowym schowkiem.

Nie okazała się. Nawet wtedy, gdy kodeksy leżały już setki kilometrów stąd, w Płocku zostawały negatywy kart, wypisy uczonych, pamięć sygnatur. C. 63. Mspł. 29. Te numery, suche jak numery obozowe i jednak odwrotne do nich, pozwalały później powiedzieć: to nie jest niemiecki rytuał z XIV wieku. To jest księga kościoła płockiego.

Ciekawostki i kontekst

Wywózka z 1941 roku nie była jedynym uderzeniem w płockie zbiory kościelne, ale była uderzeniem najcięższym właśnie dlatego, że udawała troskę. Archiwum i Muzeum Diecezjalne także ograbiono; ich zasoby po wojnie wróciły jednak niemal w całości. Biblioteka seminaryjna nie wróciła. Różnica jest bolesna i pouczająca. Przedmiot muzealny łatwiej zidentyfikować. Książka, wrzucona w wielki magazyn obcej biblioteki, ginie między tysiącami grzbietów.

Na tle innych grabieży wcielonych ziem Płock nie był wyjątkiem. Był jednak przypadkiem szczególnie jaskrawym, bo okupant sam wypisał listę łupu w gazecie. Zostawił datę, liczby i eufemizm. Historyk nie musi zgadywać, czy transport był. Musi zgadywać, gdzie podziały się tomy po tym, jak transport dojechał.

Wśród dziesięciu rękopisów „niezwykle wielkiej wartości” gazeta nie wymieniła wszystkich tytułów. Wymieniła ton. Ton ten powtarzał się w Królewcu, gdy Diesch chwalił Biblię Płocką jako starszą od najstarszej biblii północno-wschodnich Niemiec. Komplement był formą zawłaszczenia. Im starsza księga, tym mocniej miała świadczyć, że Wschód od zawsze należał do kultury, która właśnie go ograbiła.

Ocalały rejestr Piekarskiego, sporządzony przed 1 września 1939 roku, jest dziś cichym oskarżeniem. Widać w nim nie tylko inkunabuły. Widać pośpiech państwa, które zdążyło policzyć skarb, zanim przyszedł ktoś, kto umiał go zabrać. Z 386 opisanych inkunabułów i 27 postinkunabułów nie wrócił do Płocka żaden znany komplet. Wróciły dwa średniowieczne kodeksy rękopiśmienne. Reszta pozostaje na liście strat.

W 1928 roku seminarium dostało nowy, dwupiętrowy gmach biblioteki. Ledwie trzynaście lat później gmach był już tylko skorupą. Książki, dla których go wzniesiono, jechały na północ. Po 1945 roku bibliotekę składano od zera. Dziś liczy ponad sto dwadzieścia tysięcy woluminów. Liczba cieszy. Nie zasłania jednak pustki, której nie da się zapełnić nowym drukiem.

Znaczenie historyczne

Wywózka z wiosny 1941 roku należy do najcięższych ciosów, jakie okupacja zadała pamięci Płocka. Nie dlatego, że była jedyna. Dlatego, że uderzyła w miejsce, w którym miasto przechowywało swój najstarszy język: łacinę liturgii, nuty śpiewu, przysięgę biskupa, opis rezurekcji, znak własności kościoła płockiego.

Dla historii Polski jest to jeden z wyraźnych przykładów tego, jak III Rzesza łączyła terror ludności z grabieżą kultury. Wysiedlenie, obóz, zmiana nazwy miasta i wywózka biblioteki szły w tym samym sezonie. Najpierw usuwano ludzi. Potem usuwano dowody, że ci ludzie mieli tu przeszłość starszą niż Rzesza.

Dla Płocka skutek jest podwójny. Po pierwsze, diecezja straciła zbiór, którego nie zastąpi żadna nowa biblioteka. Po drugie, miasto dostało lekcję, która trwa do dziś: nawet księga wywieziona jako „niemiecka” potrafi wrócić, jeśli ktoś zachowa jej sygnaturę, fotografię karty i upór. Biblia wróciła po czterdziestu latach. Pontyfikał — po siedemdziesięciu pięciu. Inkunabuły nie wróciły.

W 2026 roku, osiemdziesiąt pięć lat po ogłoszeniu w „Plocker Tageblatt”, eufemizm o porządkowaniu bibliotek brzmi jak zdanie, które należy czytać na głos. Porządek polegał na tym, że Płock miał zamilknąć w swoich najstarszych księgach. Nie zamilkł do końca. Z półek zniknęło około stu rękopisów. Został ślad po nich w gazecie sprawcy, w rejestrze Piekarskiego, w dwóch ocalałych kodeksach i w pytaniu, które w Płocku wciąż jest aktualne: gdzie są pozostałe.

Rzecz skradziona, choćby później sprzedana, zakupiona i skatalogowana pod obcą sygnaturą, nie przestaje należeć do miejsca, w którym wpisano jej imię. Płock wpisał je dawno. Wiosną 1941 roku ktoś próbował to imię zamazać urzędowym porządkiem. Papier przyjął tusz gazety. Pergamin — nie.