Ludwik Krzywicki, gdy wracał pamięcią do dzieciństwa, widział wozy ruszające o świcie. Na jednych wiktuały i przysmaki. Na drugich ludzie. Jechali w dolinę nad Wisłą, tam gdzie później stanęła cukrownia w Borowiczkach. Nazywał to „wielką majówką towarzystwa muzycznego” i od razu stawiał cudzysłów. Bo towarzystwa jeszcze nie było. Była spójnia nieulegalizowana. Grono amatorów i śpiewaków, którzy występowali w dawnym kościele reformatów. Rok około 1868 albo 1869. Czas, kiedy – jak pisał – „nie podobna było marzyć o legalizacji dla jakichkolwiek stowarzyszeń”.
Gubernator Janowicz odmówił później zatwierdzenia nawet kooperatywy mleczarskiej, bo mogła stać się ośrodkiem działalności antyrządowej. Muzyka była od mleka groźniejsza. Zwłaszcza 3 maja.
Trzeciego maja 1868 roku, pięć lat po powstaniu, płoccy miłośnicy urządzili pierwszy koncert majowy. W programie stanęły utwory kompozytorów polskich. Organizowali go Władysław Piekarski i Wacław Hoser, a obok nich – Feliks Przedpełski. Nie mieli statutu, pieczęci ani zgody Petersburga. Mieli datę, której w Kongresówce nie wolno było święcić głośno, i nuty, których nie dało się zakazać tak łatwo jak sztandaru.
3 maja 2027 roku minie sto pięćdziesiąt dziewięć lat od tamtego poranka. Warto opowiedzieć, jak piknik i koncert wytrzymały trzy dekady bez legalizacji – i jak w 1900 roku dostały wreszcie ustawę, ułożoną na wzór lubelskiej, podpisaną w stolicy imperium.
Po powstaniu wolno było grać ciszej
Powstanie styczniowe zostawiło Płock w stanie, który nie sprzyjał afiszom. Zesłania, konfiskaty, szkoła wciągana w rusyfikację, stowarzyszenia pod podejrzeniem. Życie kulturalne jednak nie zamarło. Cofnęło się do salonów, do dawnego kościoła, do doliny, gdzie wozy mogły stanąć bez pytania gubernatora o zezwolenie na „związek”.
Koncerty amatorskie, najczęściej na cele dobroczynne, wracały sezon po sezonie. Grał nauczyciel śpiewu Stanisław Gebhard. Siadał do fortepianu Julian Goldflus, absolwent konserwatorium warszawskiego. W gubernialnym gimnazjum uczył muzyki Antoni Maruszewski, też wychowanek Warszawy, później kapelmistrz i pierwszy nauczyciel Wacława Lachmana. Bracia Antoni i Teofil Wunderlichowie trzymali kameralistykę miasta. W 1866 roku przyjechał skrzypek Kazimierz Łada. W 1874 i 1879 – młody Ignacy Paderewski, jeszcze nie premier, już pianista, którego Płock zdążył usłyszeć, zanim usłyszał go świat.
W latach 1876–1883 i 1885–1886 naliczono siedemdziesiąt jeden koncertów. Średnio dziewięć rocznie. Galicyjskie Towarzystwo Muzyczne we Lwowie, legalne od 1858 roku, zobowiązywało się statutem do dziesięciu. Płock, bez statutu, prawie dotrzymywał kroku Lwowa. Różnica była jedna i decydująca: lwowski ruch miał pieczęć. Płocki miał majówkę.
3 maja nie był w tym kalendarzu przypadkiem. Konstytucja 1791 roku, zakazana w szkole rosyjskiej, wracała w programie „swojskim”. Słowo „polski” na afiszu bywało zamieniane na „swojski”, kiedy cenzor był blisko. Nuty Chopina, Moniuszki, pieśni, których nie trzeba było tłumaczyć publiczności – to był język, którego żandarm nie umiał tak łatwo zabrać z pudła rezonansowego.
Dolina, reformaci i trzy dekady bez pieczęci
Krzywicki zapamiętał nie salę, tylko drogę. Wozy o świcie. Dolinę. Dziadka, który przy majówce odegrał dużą rolę. To ważne, bo pokazuje, czym była płocka muzyka po 1863 roku: nie instytucją, tylko rodziną i sąsiedztwem, które umie zorganizować dzień tak, by wyglądał na piknik, a brzmiał jak oświadczenie.
Dawny kościół reformatów dawał akustykę i pretekst. Świątynia, która przestała pełnić funkcję zakonną, mogła gościć amatorów bez natychmiastowego pytania o statut towarzystwa. Teatr w nawie św. Trójcy działał od 1812 roku. Reformaci dawali drugą przestrzeń. Miasto, które kiedyś słuchało Webera na deskach po kościele, teraz słuchało „swojskiego” programu w murze po zakonnikach.
Feliks Przedpełski, prawnik, wraca w tej opowieści dwa razy. Najpierw jako organizator majowych koncertów. Potem, już po legalizacji, jako człowiek, którego Fedorowiczowska pamięć miasta stawia wśród tych, którzy prowadzili Towarzystwo. Obok niego w 1900 roku wymieniano adwokata A. Chełchowskiego. Prawnicy przy muzyce nie byli ozdobą. Byli tłumaczami języka władzy. Kto chciał statut, musiał umieć napisać ustawę tak, by Petersburg ją przełknął, a Płock nie stracił celu.
Przez trzydzieści dwa lata majowe koncerty stawały się tradycją. Tradycja jest sprytniejsza od statutu. Nie wymaga pieczęci. Wymaga, by w maju ktoś znowu zestawił program i by publiczność przyszła. Kiedy w 1874 roku „Przegląd Tygodniowy” donosił o projekcie Towarzystwa Muzycznego i o ustawie złożonej gubernatorowi, sprawa utknęła. Projekt był. Zgody nie było. Majówka została.
17 maja, 24 września, Hotel Polski
Ustawa przyszła z Petersburga 17 maja 1900 roku. Zatwierdził ją Iwan Nikołajewicz Durnowo, minister spraw wewnętrznych, znany z twardej ręki wobec Polaków. Wzór wzięto z Towarzystwa Muzycznego w Lublinie. „Echa Płockie i Łomżyńskie” ogłosiły nowinę z ulgą, która trochę udaje spokój: starania poczyniło kółko muzyków z rejentem Brudnickim na czele, od licznego zapisania się członków zależeć będzie rozwój instytucji.
Dlaczego Durnowo podpisał, skoro Janowiczowi mleko wydawało się buntem? W opracowaniach wraca trop Józefa Brudnickiego: rosyjskie pochodzenie i manifestowana zażyłość z muzyką rosyjską miały ułatwić papier. Płock przyjął ten kompromis tak, jak przyjmował „swojski” zamiast „polski” na afiszu. Ważne było, by wolno było się zbierać. Resztę i tak zagra repertuar.
Ostateczne zawiązanie nastąpiło w sobotę 24 września 1900 roku – część przekazów mówi o 22 września. Na zebraniu członków założycieli, którzy podpisali ustawę, wybrano komitet tymczasowy. Prezesem został Jan Święcicki. Wiceprezesem Józef Brudnicki. Skarbnikiem Antoni Wunderlich, „znany muzyk tutejszy”. Sekretarzem Julian Korewicki. Bez osobnych urzędów – doktor Kamil Bereza i Jan Ligowski. Wkrótce doszli Antoni Goszczyński, doktor Jan Chmieliński i ks. Eugeniusz Gruberski, wychowanek Ratyzbony, dyrygent chórów katedralnych, kompozytor, człowiek, który umiał złączyć chór katedry z chórem Towarzystwa, gdy utwór wymagał większego brzegu głosów.
Cel statutowy zapisano ostrożnie: popieranie wśród członków rozwoju sztuki muzycznej oraz zapoznawanie słuchacza z celniejszymi utworami. Ani słowa o Konstytucji 3 Maja. Ani słowa o „swojskości”. Papier mówił językiem, który Durnowo mógł podpisać. Praktyka miała mówić innym.
Pierwsza siedziba: Hotel Polski przy Kolegialnej. 31 października 1900 roku Towarzystwo zaczęło „działalność praktyczną” wieczorem muzykalnym. Członkowie z rodzinami wchodzili za darmo. Goście płacili rubla. Wystąpiły „wszystkie niemal siły muzyczne” miasta. Publiczność dopisała. Fortepian już był. Wkrótce ze składek kupiono Blüthnera. Potem drugi Blüthner przyszedł w testamencie po członku Siedlińskim. Instytucja, która przez trzy dekady mieściła się na wozie i w dolinie, dostała instrument, którego nie da się złożyć o świcie.
Fedorowiczowska tradycja mówi o osiemdziesięciu członkach u progu. Prasa i późniejsze zestawienia podnoszą liczbę do siedemdziesięciu kilku na pierwszym wieczorze i do stu trzydziestu pod koniec 1900 roku. W trzy miesiące z kółka zrobiło się towarzystwo, które w guberni znaczyło tyle, co mała gmina.
14 listopada 1900 roku stanął publicznie chór męski. 21 listopada śpiewano już Gounoda, Perosiego i kantatę. Tempo było tempo ludzi, którzy czekali trzydzieści dwa lata i nie zamierzali tracić sezonu.
Co wolno grać, gdy wolno się zbierać
Towarzystwo zobowiązało się grać dla członków regularnie – zarząd mówił nawet o koncercie raz w tygodniu. W październiku 1901 roku zebranie plenarne porządkowało finanse i statut. W 1905 roku prezesem został Józef Brudnicki i został nim aż do śmierci w 1933. Od 1905 protokoły pisano po polsku. W 1907 siedziba przeniosła się do Teatru Miejskiego – do tego samego gmachu na Wzgórzu Sieciecha, który w 1812 roku zrobiono z kościoła św. Trójcy, a w 1825 gościł „Wolnego Strzelca”.
Krąg się domykał. Majówka z doliny weszła do hotelu, hotel do teatru. Płock, który umiał słuchać Webera siłami trupy, umiał już utrzymać własny chór i orkiestrę.
Edward Krüger objął kierownictwo muzyczne. W 1932 roku miasto świętowało dwudziestopięciolecie jego pracy. Towarzystwo dawało koncerty symfoniczne i kameralne, przez pewien czas prowadziło też własną szkołę muzyczną – nie tę, która powstanie zimą 1945 roku ze zgliszczy, tylko wcześniejszą, społeczną, która miała uczyć, zanim państwo zdąży. Działało do 1939 roku. Wojna zrobiła z kalendarza przerwę, której nie planował żaden statut.
W międzywojniu przez afisze Towarzystwa przeszli ludzie, których Płock nie musiał już „sprowadzać” szeptem. W 1925 roku Stanisław Barcewicz grał jubileusz pięćdziesięciolecia pracy. 9 maja tego samego roku wystąpił Jan Kiepura. Marcelina Rościszewska prowadziła poranki dla młodzieży. Antoni Januszewski trzymał chór i orkiestrę. Faustyn Piasek, organista i pedagog, wchodził w zarząd, a od 1934 roku – w prezesurę, którą dźwigał przez wojnę, aż do śmierci w 1955. To już inna opowieść. Ta kończy się we wrześniu 1939, kiedy pieczęć z 1900 roku przestaje chronić cokolwiek.
Ciekawostki i kontekst
Krzywicki, socjolog, którego Polska zna z innych tomów, zostawił Płockowi obraz cenniejszy niż statut: wozy, świt, dolinę, dziadka. Bez tego zdania majówka 1868 roku byłaby tylko datą w kalendarium koncertów. Z nim widać, że Towarzystwo urodziło się jako wyjazd, nie jako protokół.
„Swojski” zamiast „polski” to nie wstyd afisza. To technika przetrwania. To samo Towarzystwo, które w 1900 roku musiało mieć w zarządzie człowieka czytelnego dla Petersburga, w 1905 przeszło na polskie protokoły. Papier mięknie od użytku.
Hotel Polski przy Kolegialnej był pierwszym adresem, którego majówka nie miała. Adres zmienia wszystko. Składka, Blüthner, lista członków, rubel od gościa – to już nie piknik. To gospodarka kultury, ta sama, która dekadę wcześniej utrzymała przy życiu Teatr Miejski, gdy Towarzystwo brało gmach w dzierżawę na całe sezony i pokrywało straty z kieszeni zarządu, byle nie zamilkło.
Ksiądz Eugeniusz Gruberski w komitecie to znak, że Płock nie dzielił muzyki na kościelną i świecką tak ostro, jak chciałby urząd. Ratyzbona i katedra siadały do jednej ustawy z rejentem i lekarzem. Oratorium Perosiego na drugim publicznym występie chóru nie było ucieczką w sacrum. Było pokazem, że nowa instytucja umie więcej niż pieśń majową.
Paderewski w 1874 i 1879 roku, jeszcze przed Towarzystwem, przypomina, że Płock nie czekał na pieczęć, by usłyszeć kogoś, kto dopiero miał stać się nazwiskiem Europy. Majówki i amatorskie wieczory budowały ucho. Statut z 1900 roku dał temu uchu ramę.
Znaczenie historyczne
Linia od 3 maja 1868 do 24 września 1900 roku jest w Płocku czymś więcej niż prehistorią dzisiejszego Towarzystwa noszącego imię Lachmana. Jest podręcznikiem tego, jak miasto pod zaborami robiło instytucję z rzeczy, której nie wolno było nazwać instytucją.
Po pierwsze, data 3 maja. Koncert w rocznicę Konstytucji, z polskim programem, pięć lat po powstaniu, to akt polityczny rozegrany środkami, których cenzura nie umiała zakwalifikować jako buntu. Nie było sztandaru. Był program.
Po drugie, trzydzieści dwa lata ciągłości. Większość nielegalnych kółek umiera po sezonie. Majowe koncerty nie umarły. Wróciły dość regularnie, by w 1900 roku Petersburg zatwierdzał coś, co już istniało. Ustawa nie stworzyła życia muzycznego. Uznała je.
Po trzecie, Towarzystwo zmieniło skalę miasta. Z gościnnych trup i pojedynczych wirtuozów zrobiło kalendarz: chór, orkiestra, szkoła, Blüthner, Teatr Miejski jako siedziba, poranki dla młodzieży. Płock przestał być punktem na trasie. Stał się środowiskiem.
Po czwarte, ta sama nić spina XIX wiek, który w Płocku zaczynał się od Hoffmanna przy rynku, od Tarczyńskiego przy Dobrzyńskiej i od Webera w nawie św. Trójcy. Majówka 1868 roku jest ich dziedziczką. Nie importuje romantyzmu. Ćwiczy go w warunkach, w których wolno mniej.
Gdy 3 maja 2027 roku ktoś w Płocku usłyszy polski program, usłyszy echo wozów, które wyjechały o świcie w dolinę pod Borowiczki. Cudzysłów Krzywickiego można już zdjąć. Towarzystwo przestało być pozorem. Zostało miastem, które nauczyło się nie czekać na zgodę, żeby zagrać.