W latach okupacji hitlerowskiej Płock, włączony bezpośrednio do Rzeszy, miał zostać szybko zgermanizowany. Polskie szkoły zamknięto, język ojczysty wypchnięto z życia publicznego, a inteligencję i nauczycieli traktowano jako zagrożenie. Mimo terroru w mieście i powiecie działały setki kompletów tajnego nauczania. Jedną z najbardziej pamiętanych inicjatyw była Prywatna Szkoła Publiczna Aliny Rebinder – miejsce, w którym przez blisko dwa lata dzieci uczyły się czytać, liczyć i śpiewać po polsku na strychu domu przy placu Stary Rynek.

Początki „szkółki” przy Starym Rynku

Jesienią 1939 roku niemieckie władze zamknęły polskie szkoły. W Płocku i okolicy nauczyciele, często z własnej inicjatywy lub w ramach struktur Tajnej Organizacji Nauczycielskiej, zaczęli organizować konspiracyjne komplety. Według powojennych zestawień w samym mieście i powiecie płockim działało ponad 300 kompletów na poziomie podstawowym i kilkadziesiąt na poziomie średnim. Liczby te są z pewnością zaniżone – ze względów bezpieczeństwa nie prowadzono pełnej ewidencji.

Wśród tych inicjatyw znalazły się też grupy katechizacyjne zorganizowane z inicjatywy ks. Seweryna Wyczałkowskiego, proboszcza kościoła farnego. Jedną z nich, przy placu Stary Rynek, od 1940 do czerwca 1942 roku prowadziła Józefa Alina Rebinder. Przez ten czas uczyła około 130 dzieci, realizując program czterech klas szkoły powszechnej. Oficjalnym powodem spotkań było przygotowanie do I Komunii Świętej. Ta funkcja pozostawała zawsze gotowym alibi na wypadek „wpadki”.

Miejsce i sposób działania

Szkoła mieściła się na strychu kamienicy przy placu Stary Rynek 20. W czasie okupacji plac nosił nazwę Horst Wesselplatz. Zajęcia odbywały się w małych grupach liczących od 10 do 20 dzieci, zwykle między godziną 10 a 16. Podręczników praktycznie nie było – nauka opierała się na pamięci nauczycielki i zeszytach, które dzieci ukrywały z wielką starannością. Specjalnie szyte kaptury płaszczyków, duże kokardy przy warkoczach dziewcząt, paski spodni czy nogawki służyły do chowania kartek. W razie niebezpieczeństwa dzieci wychodziły zapasowym wyjściem albo chowały się w zakamarkach strychu.

Uczono języka polskiego, matematyki, geografii, przyrody oraz historii połączonej z językiem ojczystym. Oprócz tego śpiewano polskie pieśni – harcerskie i wojskowe. Tego nie można było robić w trakcie zwykłych zajęć, więc organizowano wycieczki poza miasto, między innymi do tzw. parowy. Tam dzieci głośno śpiewały i recytowały wiersze. Według relacji uczestników szkoła nie miała żadnej „wpadki” przez cały okres działania.

Alina Rebinder – nauczycielka z wyboru

Józefa Alina Rebinder nie była nauczycielką z zawodu. Urodziła się 21 marca 1909 roku w Żytomierzu. Po pobycie w Warszawie trafiła do Płocka, gdzie podjęła pracę w Kurii Diecezjalnej. Była osobą młodą, o bogatym życiu wewnętrznym, a jednocześnie kaleką – poruszała się przy pomocy szczudeł z powodu gruźlicy kości. Mimo cierpienia prowadziła zajęcia niemal do końca życia.

Wspomnienia wychowanków podkreślają jej mądrość, sprawiedliwość, odwagę i serdeczność. Szkoła była dla dzieci drugim domem. W każdą niedzielę wraz z grupą uczniów uczestniczyła we Mszy Świętej w kościele św. Bartłomieja – jedynym polskim kościele w Płocku, w którym przez cały okres okupacji oficjalnie istniał język polski. Nie można było wygłaszać kazań, ale pisane ogłoszenia przybierały ich charakter.

Alina Rebinder zmarła 26 września 1942 roku, kilka miesięcy po zakończeniu działalności szkoły. Świadectwa promocyjne, które wydawała – czasem na oryginalnych drukach, czasem pisane ręcznie – były później honorowane w innych kompletach i w szkołach po wojnie.

Życie codzienne i zagrożenia

Relacje zachowane w albumach i listach pokazują realia tamtych lat. Dzieci niemieckie zaczepiały i biły polskich uczniów; starsi koledzy często bronili młodszych. Zeszyty chowano natychmiast, gdy pojawiało się niebezpieczeństwo. Mimo to atmosfera na strychu była ciepła. Dzieci pamiętały, że można było mówić „jeszcze Polska nie zginęła” i że „Niemiec nie będzie pluł nam w twarz”.

Rodzina Rebinderów mieszkała na tym samym strychu – okupant zajął kamienicę, ale rodzinę pozostawiono na poddaszu. Matka Aliny pracowała w sądzie. Listy i wspomnienia, między innymi Jerzego Krasuskiego (dla którego Alina była ciotką) oraz Aleksandry Zapłaty, podkreślają jej patriotyczną postawę i umiejętność kształtowania charakterów dzieci w warunkach terroru.

Pamięć po latach

Po wojnie wychowankowie, wśród których szczególnie aktywnie działał Kazimierz Wernikiewicz, przez lata zbierali fotografie, ustalali nazwiska uczestników i organizowali zjazdy. Z zachowanej kliszy pracownicy Muzeum Mazowieckiego wykonali odbitki, które stały się dokumentami. W 1984 roku, w Dniu Nauczyciela 14 listopada, dzięki staraniom byłych uczniów, Związku Nauczycielstwa Polskiego i ówczesnego wicekuratora Tadeusza Gilewskiego, na budynku przy Starym Rynku 20 odsłonięto pamiątkową tablicę. Napis na niej jest skromny, tak jak była skromna sama Alina Rebinder.

Znaczenie historyczne

Szkoła Aliny Rebinder nie była największym kompletem w Płocku, działała stosunkowo krótko i nie należała do formalnych struktur TON-u. Była jednak żywym przykładem tego, jak zwykli ludzie – często bez zawodowego przygotowania, a nawet z ograniczeniami zdrowotnymi – ratowali polską kulturę i język. Dla 130 dzieci była miejscem normalnej nauki i poczucia bezpieczeństwa w nienormalnych czasach. Jej historia pokazuje, że tajne nauczanie na ziemiach włączonych do Rzeszy miało wiele twarzy: od dużych, zorganizowanych kompletów po niewielkie, osobiste inicjatywy, które mimo wszystko zostawiły trwały ślad w pamięci wychowanków i w krajobrazie miasta.

Źródła i bibliografia

  1. Kurpiewski, Tadeusz, „Tajna szkoła publiczna Aliny Rebinder w okresie okupacji”, Notatki Płockie 37/2-151, 1992, s. 15–18.
  2. Wyczałkowski, Seweryn, „Kilka danych o nauczaniu w okresie okupacji hitlerowskiej w Płocku w latach 1939–1945”, Notatki Płockie 28/3-116, 1983, s. 27–28.
  3. Świecik, Józef, „Tajne nauczanie w rejonie płockim w latach 1939–1945”, Notatki Płockie 19/2-70, 1974, s. 39–45.
  4. Dorobek, Franciszek, rozdział o Płocku w latach okupacji hitlerowskiej w: Dzieje Płocka, Towarzystwo Naukowe Płockie, Płock 1978.
  5. Materiały i wspomnienia zgromadzone przez byłych wychowanków (m.in. albumy fotografii, listy Jerzego Krasuskiego, relacje Haliny Milewskiej-Głębockiej i innych) oraz Izba Tradycji ZNP w Płocku.