Niedziela, 12 stycznia 1975 roku, godzina osiemnasta trzydzieści. W gmachu Teatru Płockiego — Ośrodka Kultury i Sztuki przy Nowym Rynku stanęli obok siebie ludzie, którzy zwykle nie siadają w jednym rzędzie. Wicepremier i minister kultury Józef Tejchma. Sekretarz Komitetu Centralnego Wincenty Kraśko. Wojewoda warszawski Franciszek Tekliński. Prezydent Płocka Henryk Rybak. Krytycy, mikrofon Polskiego Radia, kamery telewizji. I — to oni zaciążyli na pamięci wieczoru — aktorzy warszawskich scen.

Hymn. Potem głos dyrektora Jana Skotnickiego, który witał salę, zanim sala zdążyła się przyzwyczaić, że jest salą teatralną, a nie domem kultury postawionym dla kombinatu. Potem głos prezydenta. Rybak miał mówić do oficjeli. Mówił do mistrzów słowa. Po latach przyznał, że pamięta lekkie drżenie głosu i nóg.

Kurtynę odsłonili Ryszarda Hanin i Tadeusz Łomnicki. Kilka minut później poszła w ruch śpiewogra Wojciecha Bogusławskiego „Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale”, w reżyserii Skotnickiego. Płock miał znowu teatr. Po trzydziestu pięciu latach przerwy.

Podwoje otworzyły się nie w próżni. Od 6 lutego 1968 roku Płockie Towarzystwo Przyjaciół Teatru napełniało małą salę Klubu Międzynarodowej Prasy i Książki przy placu Narutowicza. Czterysta dziesięć imprez. Przeszło sześćdziesiąt tysięcy wejść. Sto dziesięć autokarów do Warszawy i Łodzi. Kiedy 12 stycznia 1975 roku miasto dostało własną kurtynę, Towarzystwo nie rozwiązało się z ulgą. Stało się pierwszym, już przygotowanym widzem nowej sceny i jej stałym propagandystą.

Trzydzieści pięć lat bez własnych desek

Teatr w Płocku zaczął się wcześniej, niż PRL zdążył wymyślić ośrodek kultury. W 1812 roku prefekt departamentu Rajmund Rembieliński kazał urządzić scenę w zrujnowanym kościele św. Trójcy na skarpie. Przez pokolenia grali tu Solski, Zapolska, Rapacki. W 1940 roku Niemcy rozebrali gmach, tłumacząc się zagrożeniem osunięcia zbocza. Polski teatr na Tumskiem skończył się w gruzie i w zastępczym kinoteatrze przy Tumskiej.

Po 21 stycznia 1945 roku spektakle wciskano do sali kina „Przedwiośnie”. Przyjeżdżał Toruń, Olsztyn, Teatr Ziemi Mazowieckiej. Miejska rada studiowała plany odbudowy „w identycznej formie zewnętrznej”. Plany zostały na papierze. Miasto dostało najpierw decyzję o lokalizacji rafinerii, potem falę ludności, potem filię politechniki. Teatr był w hierarchii inwestycji rzeczą, którą łatwo odłożyć.

W 1972 roku Andrzej Sewruk z Teatru Ziemi Mazowieckiej próbował zrobić w Płocku filię, zalążek stałego zespołu. Próba nie wystarczyła. Wystarczyło Towarzystwo. Od lutego 1968 roku Jerzy Szyłkiewicz, Leopold Grzegorek, Franciszek Dorobek i Wanda Chrostowska robili w czytelni KMPiK-u to, czego nie robił jeszcze żaden etat: utrzymywali w mieście nawyk chodzenia na aktora. Sala pękała. Autokary nie starczały. Adekwatny Henryka Boukołowskiego i Magdy Teresy Wójcik przez rok myślał nawet o Płocku jako o siedzibie, a potem wracał ze wszystkimi premierami.

Gdy władza wreszcie podjęła decyzję, decyzja weszła w grunt już spulchniony.

Zarządzenie, dom kultury i cztery miesiące

30 marca 1974 roku prezydent Henryk Rybak i naczelnik powiatu Stanisław Tyter powołali Teatr Dramatyczny zarządzeniem. Siedzibą miał być Płocki Ośrodek Kultury i Sztuki, budynek wzniesiony dla petrochemii według projektu Tadeusza Zielińskiego i Stefana Putowskiego. Adres: Nowy Rynek 11. Nazwa na afiszu pierwszych miesięcy brzmiała długo i urzędowo: Teatr Płocki — Ośrodek Kultury i Sztuki. Imienia Jerzego Szaniawskiego, o które Skotnicki później zabiegał, jeszcze nie było.

Czas naglił. Rybak powitał w ratuszu Skotnickiego i jego zastępcę Grzegorza Mrówczyńskiego. Dzięki pomocy Mazowieckich Zakładów Rafineryjnych i Petrochemicznych oraz Fabryki Maszyn Żniwnych w ciągu dwóch tygodni wygospodarowano trzydzieści cztery mieszkania. Do Płocka zjechali głównie młodzi absolwenci Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej i pracownicy techniki. Kombinat, który przez lata wyprzedzał miasto w inwestycjach towarzyszących, oddał tym razem coś, bez czego teatr nie wstanie: klucz do lokalu.

Dom kultury trzeba było dopiero zrobić teatrem. Józef Muszyński przyszedł w czerwcu 1974 roku z Teatru Lalki i Aktora w Poznaniu. Dostał cztery miesiące, żeby przystosować scenę. Żona Sabina została w domu z małym synem. Skotnicki przysłał maszynę do pisania i egzemplarze. Wieczorami przepisywała „Krakowiaków i Górali” oraz „Romea i Julię”. Teatr rodził się więc podwójnie: na budowie i na kuchennym stole.

Najpierw powstała scena, potem pracownie. Scenograf Andrzej Przedworski przyjeżdżał bez gotowych projektów i robił je na miejscu, pytając, czy wyszło. To nie był luksus stołecznej premiery. To była prowizorka z terminem, za którą stały dwa zakłady przemysłowe, prezydent i reżyser przekonany, że nowy teatr w Polsce należy zacząć od rzeczy narodowej i przystępnej zarazem.

Sylwester, którego nie wpisano do protokołu

Zanim niedziela 12 stycznia stała się datą oficjalną, teatr zdążył już raz odetchnąć. 31 grudnia 1974 roku Grzegorz Mrówczyński pokazał „Romea i Julię” Williama Shakespeare’a. Była to premiera nieoficjalna — próba zespołu, próba budynku, próba publiczności, którą nikt jeszcze nie fotografował dla kroniki uroczystości. Oficjalny mit otwarcia potrzebował Bogusławskiego, hymnu i ministra. Zespół potrzebował Szekspira w sylwestra, żeby sprawdzić, czy deski trzymają.

Wybór inauguracji nie był przypadkiem. Skotnicki skończył reżyserię w warszawskiej PWST u Erwina Axera w 1965 roku i woził po Polsce program teatru ludowego w duchu Leona Schillera: pastorałki, kramy z piosenkami, gody. „Krakowiacy i Górale” dawały mu obie rzeczy naraz. Klasykę narodową, od której wypada zacząć żywot nowej sceny. I lekkość, która mogła przyciągnąć widza mniej wyrobionego — widza z osiedla przy kombinacie, widza z autokaru Towarzystwa, widza, który przez siedem lat uczył się teatru w czytelni, nie w loży.

Po pierwszej premierze była euforia. Sztuki podobały się. Dyrektor był zadowolony. To zdanie, powtarzane później przez techników i krawcowe, jest ważniejsze niż protokół z udziałem wicepremiera. Protokół otwiera instytucję. Euforia otwiera sezon.

Rodzice chrzestni i toast, którego nie zaplanowano w planie sześcioletnim

Ryszarda Hanin i Tadeusz Łomnicki nie przyszli do Płocka jako dekoracja. Zostali rodzicami chrzestnymi teatru. Łomnicki był wtedy rektorem PWST. Hanin — jedną z najpoważniejszych aktorek polskiego repertuaru. Odsłonięcie kurtyny przez dwoje ludzi sceny, nie przez wstęgę samego urzędu, ustawiało hierarchię wieczoru tak, jak ustawił ją drżący głos Rybaka: najpierw teatr, potem fotel.

Na popremierowym bankiecie Kazimierz Rudzki wzniósł toast, który obiegł potem opowieść o tamtej nocy. Powiedział do prezydenta, że inni prezydenci liczą kilometry wodociągów i kanalizacji, a on otwiera teatr. W mieście, które od 1959 roku żyło językiem rury, inwestycji i przyrostu ludności, zdanie to było prawie nieprzyzwoite. I bardzo precyzyjne. Płock umiał już mierzyć się kominem. 12 stycznia 1975 roku zmierzył się kurtyną.

Uroczystość wpisano w inny kalendarz niż sam teatr. Mijało trzydzieści lat od wyzwolenia. Rok 1975 miał Płockowi oddać jeszcze województwo. W urzędowej opowieści otwarcie sceny stawało obok 1959 i 1967 — obok lokalizacji kombinatu i filii uczelni — jako trzeci dowód, że władza umie dać miastu nie tylko pracę. Towarzystwo Przyjaciół Teatru znało inną chronologię. Dla niego data nie zaczynała się 30 marca 1974. Zaczynała się 6 lutego 1968, w czytelni, której nie było w planie wojewódzkim.

Widz, którego nie trzeba było szukać od zera

Gdy podwoje się otworzyły, Towarzystwo zmieniło funkcję, nie cel. Przestało zastępować nieistniejącą scenę. Zostało propagatorem i odbiorcą każdej nowo wystawionej sztuki. To rozróżnienie jest subtelnniejsze, niż się zdaje. Zastępstwo kończy się w dniu inauguracji. Propagowanie zaczyna się nazajutrz, gdy drugi spektakl może już nie mieć tej samej sali pełnej ministrów.

Płoccy aktorzy nie zerwali z klubem przy Narutowicza. Przynosili tam programy robione poza etatem. Jadwiga Bryniarska czytała Pawlikowską-Jasnorzewską. Henryk Tomczyk pokazywał monodram „Dlaczego śpiewa ptak”. Danuta Szudarska stawała obok niego przy poezji i muzyce. Bożena Mrowińska — przy Lorcy. Kabaret „Pro” Jana Urygi, złożony z etatowych aktorów nowej sceny, testował w KMPiK-u program, zanim poszedł dalej. Skotnicki siadał z członkami Towarzystwa nie jako dyrektor, który zaliczył obowiązkowe spotkanie, lecz jako człowiek, który wiedział, skąd wzięła się jego pierwsza widownia.

Relacja była dwustronna. Teatr dawał miastu repertuar. Towarzystwo dawało teatrowi ludzi, którzy umieli już porównać Płock z Warszawą, bo sto dziesięć razy tam pojechali. Gust z autokaru jest gustem wymagającym. Nowa scena dostała widza trudniejszego, niż gdyby otwarto ją w 1968 roku, w pustce po „Przedwiośniu”.

Trzy lata później, na dziesięcioleciu Towarzystwa, zespół przyszedł do klubu z mini-programami i podziękował za wychowanie publiczności. To podziękowanie było spóźnionym protokołem z 12 stycznia. W dniu otwarcia dziękowano ministrowi, prezydentowi i chrzestnym. W styczniu 1978 roku dziękowano sali, która istniała wcześniej.

Ciekawostki i kontekst

Gmach przy Nowym Rynku nie udawał dziewiętnastowiecznego teatru na skarpie. Był domem kultury epoki kombinatu, wciśniętym w miasto, które rosło szybciej niż usługi. Dopiero później, po podziale placówki na Teatr Dramatyczny i Płocki Dom Kultury, a jeszcze później po nadaniu imienia Szaniawskiego, budynek dostał biografię wyłącznie teatralną. W styczniu 1975 roku wciąż pachniał kompromisem: petrochemia dała ściany, teatr miał dać sens.

Trzydzieści cztery mieszkania w dwa tygodnie to szczegół, który warto zatrzymać. Bez nich absolwent PWST nie przyjeżdża do Płocka. Bez nich technika zostaje w Poznaniu. Kombinat i Fabryka Maszyn Żniwnych, które w innych opowieściach tego miasta występują jako motory ludności i poślizgu żłobków, tutaj występują jako mecenasowie noclegu. Kultura w Płocku drugiej połowy lat siedemdziesiątych nie działo się obok przemysłu. Działo się dzięki jego zasobom i mimo jego tempa.

Maszyna do pisania w domu Muszyńskiej jest drugim takim szczegółem. Egzemplarz sztuki nie spada z ministerstwa gotowy. Ktoś musi go przepisać wieczorem, gdy dziecko już śpi, a premiera jest w kalendarzu. Historia inauguracji lubi Hanin, Łomnickiego i Tejchmę. Historia powstania teatru lubi kogoś, kto stuka w klawisze „Krakowiaków”.

Płock był pierwszym z pięciu teatrów, które powstały w Polsce w tych latach. Otwierano je w miastach, które dostały przemysł i nie dostały jeszcze pełnej infrastruktury symbolicznej. Śpiewogra Bogusławskiego była w tym geście polityką kulturalną i przebiegłością repertuarową zarazem. Narodowa, śpiewana, zrozumiała. Skotnicki nie zaczynał od Gombrowicza. Gombrowicz miał przyjść później, do tej samej publiczności, tylko najpierw do sali KMPiK-u, w monodramie Żelnika na jubileuszu Towarzystwa.

W 2025 roku miasto ogłosiło Rok Teatru Płockiego i policzyło półwiecze od tamtej niedzieli. Policzyło premiery, widzów, przebudowy. Łatwiej jest policzyć sezony od 12 stycznia 1975 niż lata od 6 lutego 1968. Druga data nie ma gmachu. Ma tylko kronikę Towarzystwa i pamięć sali, która była za mała.

Znaczenie historyczne

12 stycznia 1975 roku Płock odzyskał instytucję, którą stracił w 1940. Nie odzyskał tego samego gmachu i nie odzyskał tej samej publiczności. Dostał nowy budynek w nowym mieście i widownię, której ktoś przez siedem lat nie pozwolił zapomnieć, czym jest teatr.

Znaczenie tego dnia nie sprowadza się do obecności wicepremiera ani do toasta Rudzkiego, choć oba wpisały Płock w mapę kulturalną epoki. Ważniejsze jest coś skromniejszego. Kurtyna poszła w górę w mieście, które umiało już być widownią. Płockie Towarzystwo Przyjaciół Teatru nie podpisało zarządzenia z 30 marca 1974 roku. Nie wygospodarowało trzydziestu czterech mieszkań. Nie wyreżyserowało Bogusławskiego. Zrobiło pracę, bez której zarządzenie, mieszkania i reżyseria mogłyby otworzyć gmach półpusty.

Dla historii Płocka otwarcie teatru stoi w jednym szeregu z decyzją o kombinacie i z powrotem województwa. Dla historii Towarzystwa stoi w innym: jest chwilą, w której społeczna sala oddaje miasto sali zawodowej i nie odchodzi. Zostaje przy afiszu, przy aktorze z dodatkowym programem, przy wyjeździe, przy rocznicy.

Pół wieku później łatwo opowiedzieć 12 stycznia jako datę instytucji. Trudniej opowiedzieć ją jako datę kontraktu. Miasto obiecało teatrowi ściany. Towarzystwo obiecało teatrowi ludzi. Tego wieczoru, gdy Hanin i Łomnicki odsłonili kurtynę, obie obietnice spotkały się w jednym gmachu. Podwoje otworzyły się, bo ktoś wcześniej przez siedem lat nie pozwolił im zostać zamkniętymi w planach.