Bunt w klasach. Strajk szkolny 1905 w Płocku – gdy dzieci i nauczyciele palili carskie portrety

Płock na początku XX wieku był miastem, gdzie carski orzeł wisiał nad każdą szkolną salą jak groźba. Portrety Mikołaja II patrzyły z wysoka na dzieci w mundurkach, a lekcje zaczynały się od rosyjskich hymnów i modlitw za cara. Polski język? Zakazany. Polska historia? Przekłamywana lub pomijana milczeniem. Nauczyciele Polacy, usunięci z rządowych gimnazjów po powstaniu styczniowym, kryli się w prywatnych pensjach, a ci, którzy pozostali, musieli uczyć po rosyjsku pod groźbą utraty posady. W tej duszącej atmosferze rusyfikacji rok 1905 przyniósł prawdziwy wybuch.

Rewolucja, która wybuchła w imperium carskim po Krwawej Niedzieli w Petersburgu, dotarła nad Wisłę jak fala powodziowa. W Płocku i całym powiecie płockim to właśnie dzieci i młodzież szkolna stały się jej najgłośniejszym głosem. Bunty w klasach, wiece rodziców, masowe opuszczanie rosyjskich szkół rządowych – wszystko to sprawiło, że rok 1905 stał się przełomem nie tylko w historii oświaty, ale i w świadomości całego społeczeństwa płockiego. To nie była zwykła szkolna awantura. To był bunt pokolenia, które powiedziało „dość” carskiemu uciskowi.

Dzień, w którym spłonęły carskie godła

Wiele szkół w Płocku i okolicznych wsiach stało się areną dramatycznych scen. Uczniowie zrywali ze ścian portrety cara i orły dwugłowe, palili je na dziedzińcach lub w piecach szkolnych. Symbole ucisku obracały się w popiół. Płocka młodzież szkolna organizowała wiece zarówno w mieście, jak i na wsi. Rozrzucali przeciwcarskie ulotki i odezwy, zawieszali czerwone sztandary na wysokich budynkach, domagali się zmiany metod nauczania i humanizacji szkoły. W powietrzu czuć było napięcie – strajki, demonstracje, a czasem otwarte konfrontacje z władzami.

Wszystkie zebrania gminne w powiecie płockim podjęły jedną uchwałę: wprowadzenie nauczania w języku polskim we wszystkich szkołach ludowych. Przykładem może być gmina Kembowo, gdzie 23 listopada 1905 roku radni zapisali to czarno na białym. Podobne decyzje zapadały w całym powiecie. Rodzice masowo wycofywali dzieci z rosyjskich szkół, a nauczyciele, widząc ten zapał, nie mogli dłużej stać z boku. Te posunięcia młodzieży wywarły decydujący wpływ na ich poglądy – zmusiły ich do opowiedzenia się po stronie sprawiedliwości społecznej i wyzwolenia narodowego.

Zjazdy, które wstrząsnęły Mazowszem

Rewolucja 1905 roku była momentem mobilizacji nie tylko w Płocku, ale na całym Mazowszu. Odbyły się zjazdy nauczycielskie w Jaktorowie, Kijaszakowie i Pilaszkowie. Chociaż nie wszystkie płockie nauczycielstwo szkół początkowych brało w nich bezpośredni udział, to fala strajków szkolnych dotarła i tu. Nauczyciele prywatnych szkół byli szczególnie aktywni – to oni od lat zakładali polskie progimnazja dla młodzieży odrzuconej przez carskie gimnazjum rządowe. Teraz, pod wpływem wydarzeń, ich praca nabrała nowego wymiaru.

W samym Płocku pod wpływem strajków 1905/1906 roku powstawały nowe ośrodki kulturalno-oświatowe. Towarzystwo „Szkoła Stronnictwa”, Stowarzyszenie „Szkoła Udziałowa” i wiele innych. Stowarzyszenie „Szkoła Udziałowa” dzięki ofiarności społeczeństwa kupiło pensję Wandy Thunówny przy ulicy Kolegialnej i założyło w niej Polskie Gimnazjum Żeńskie – później Gimnazjum im. Reginy Żółkiewskiej. To był konkretny efekt buntu: z chaosu strajków rodziły się polskie szkoły.

Nauczyciele – od obserwatorów do uczestników

Do tej pory nauczycielstwo płockie szkół początkowych nie wzniosło się wyżej ponad poziom sąsiednich powiatów. Ale strajk szkolny wszystko zmienił. Wielu pedagogów, wcześniej ostrożnych, dołączyło do ruchu. Tajne organizacje młodzieżowe, jak Towarzystwo Opieki nad Mową Ojczystą założone w 1900 roku przez Czesława Przybyszewskiego, już wcześniej przygotowały grunt. Teraz, w 1905 roku, nauczyciele z prywatnych szkół – Topoliński, Szczepański, Stodołkiewicz, Grabowski i inni – stali się prawdziwymi bohaterami. Wspólnie ze społeczeństwem przyczynili się do zakładania gimnazjów z polskim językiem wykładowym.

Kobiety-nauczycielki też nie pozostawały w tyle. Zakładały szkoły żeńskie, organizowały komplety dla dzieci. Ich energia i odwaga dodawały skrzydeł całemu ruchowi. Leon Dorobek, młody nauczyciel z chłopskiej rodziny z Cekanowa, który właśnie wrócił z kursów w Warszawie, zaczął organizować zebrania dla nauczycieli szkół początkowych. Dzielili się nie tylko wiedzą pedagogiczną, ale przede wszystkim nadzieją na wolność.

Atmosfera miasta w ogniu rewolucji

Wyobraźcie sobie Płock tamtych dni: ulice pełne szeptów, tajnych spotkań po zmroku, ulotek ukrytych pod pelerynami. Wisła płynęła jak zwykle, ale powietrze było naelektryzowane. W szkołach rządowych lekcje przerywano strajkami. Nauczyciele carscy tracili kontrolę. Rodzice zbierali się na wiecach, gminy podejmowały uchwały. W powiecie płockim chłopi i robotnicy wspierali buntującą się młodzież. To była solidarność, jakiej wcześniej nie widziano.

Rewolucja 1905 roku wywarła ogromny wpływ na dzieci i młodzież. W wielu szkołach spalono godła i portrety carskie jako symbole ucisku. Młodzież domagała się nie tylko polskiego języka, ale i humanizacji nauczania – mniej kar, więcej zrozumienia. Te żądania były tak silne, że zmusiły nawet najbardziej lojalnych wobec caratu nauczycieli do refleksji.

Ciekawostki i kontekst epoki

Mało kto dziś pamięta, że strajk szkolny w Płocku był częścią szerszego ruchu na Mazowszu. Warszawskie Koło Oświaty Ludowej przy „Technice” wysyłało działaczy, którzy wspierali płockich nauczycieli. Przyjeżdżali też wielcy oświatowi: Stefania Sempołowska, Jadwiga Dębska, Helena Radlińska. W tle toczyła się walka o polskie szkoły prywatne – te, które po powstaniu styczniowym ratowały polskość.

W 1905 roku powstały też filie Czytelni Polskiej w Radziwiu, Rogoźinie, Miszewie, Strzałkowie i Cekanowie. „Biblioteka latająca” krążyła po całym powiecie, niosąc zakazane książki. Wszystko to działo się równolegle ze strajkiem – oświata i polityka szły ręka w rękę.

Znaczenie dla Płocka i Polski

Strajk szkolny 1905 roku w Płocku nie był tylko lokalnym incydentem. Był momentem przebudzenia narodowego, który przygotował grunt pod odzyskanie niepodległości w 1918 roku. Dzięki niemu powstały polskie gimnazja – Jagiełłonka i Małachowianka – seminaria nauczycielskie, a nauczycielstwo płockie zjednoczyło się w Zrzeszeniu Nauczycieli Ziemi Płockiej. W 2026 roku, gdy obchodzimy 121. rocznicę tamtych wydarzeń, warto pamiętać: to dzieci i młodzież z Płocka zapoczątkowały łańcuch zmian, który doprowadził do wolnej Polski.

Bunt w klasach pokazał, że nawet pod carskim butem polskość nie dała się zgnieść. Palone portrety cara stały się symbolem nadziei. Dziś, spacerując po płockich ulicach Kolegialnej czy Królewieckiej, warto przypomnieć sobie te sceny – bo to one zbudowały naszą dzisiejszą oświatę. Wolną, polską, pełną dumy.