Gdy w październiku 1963 roku pierwsza ropa naftowa ze Związku Radzieckiego wpłynęła do polskiego odcinka rurociągu „Przyjaźń”, nikt w Płocku nie przypuszczał, że za kilka lat tysiącletnie miasto nad Wisłą stanie się sercem polskiego przemysłu petrochemicznego. Rurociąg, który miał zaopatrywać całą Europę Środkową, poprowadził „czarne złoto” prosto pod płockie wzgórza – i tam narodził się gigant, który na zawsze odmienił losy Mazowsza.

Wyobraźcie sobie jesień 1963 roku. Nad polsko-radziecką granicą huczy radość z okazji Święta Rewolucji Październikowej. Pierwsze krople ropy wpływają do rury. Półtora miesiąca później, 28 grudnia, polski odcinek „Przyjaźni” – długi na 675 kilometrów – zostaje uroczyście oddany do eksploatacji. Rurociąg biegnie zaledwie kilkanaście kilometrów od Płocka. I właśnie tam, nad Wisłą, władze postanawiają zbudować największy kombinat rafineryjno-petrochemiczny w kraju.

Wielka decyzja: dlaczego właśnie Płock?

Na początku lat sześćdziesiątych Polska borykała się z dramatycznym niedoborem paliw płynnych. Krajowa ropa zaspokajała zaledwie pięć procent zapotrzebowania. W 1961 roku importowano produktów naftowych trzykrotnie więcej niż produkowano. Rozwój gospodarki socjalistycznej – nowe fabryki, samochody, traktory, lotnictwo – wymagał ogromnych ilości benzyny, oleju napędowego, olejów opałowych. Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej podjęła decyzję o budowie wspólnego rurociągu „Przyjaźń” – 4500 kilometrów stali, które miały połączyć pola naftowe na Syberii z rafineriami Polski, NRD, Czechosłowacji i Węgier.

W Polsce wybór lokalizacji nie był przypadkowy. Uchwała Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów nr 2/59 z 5 stycznia 1959 roku przypieczętowała Płock. Dlaczego? Po pierwsze – rurociąg przebiegał tuż obok. Po drugie – Wisła dawała wodę i mogła odbierać ścieki. Po trzecie – w rolniczym, słabo uprzemysłowionym regionie płockim była ogromna rezerwa siły roboczej. Po czwarte – samo miasto, z tysiącletnią historią, katedrą na wzgórzu i zamkiem, oferowało zaplecze kulturalne i urbanistyczne, które miało przyciągnąć inżynierów i specjalistów z całej Polski.

Założenia budowy Mazowieckich Zakładów Rafineryjnych i Petrochemicznych zatwierdzono w kwietniu 1960 roku. Generalny projekt wstępny uchwalono 8 grudnia 1960 roku. Projekt przygotowało Biuro Projektów Przemysłu Naftowego w Krakowie we współpracy z dwudziestoma innymi biurami. Część petrochemiczną opracowało gliwickie „Prosynchem”. Kupowano gotowe instalacje z zagranicy: radzieckie krakingi katalityczne i komorowe koksowanie, włoską instalację reformingu, czeskie elementy elektrociepłowni – wszystko adaptowano do polskich warunków.

Plan zakładał dwa etapy. Pierwszy – przerób dwóch milionów ton ropy rocznie. Drugi – do sześciu milionów. Nikt jeszcze nie wiedział, że już po trzech latach od pierwszego strumienia ropy z rurociągu „Przyjaźń” Płock stanie się największym producentem paliw w kraju.

Budowa – epoka wielkiego placu

Od 1 stycznia 1960 roku w Płocku działało Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego „Petrobudowa” – generalny wykonawca. Koordynowało pracę ponad trzydziestu specjalistycznych firm z całego kraju. Drugim wykonawcą elektrociepłowni było warszawskie „Betonstal”. Teren zakładów – kilkaset hektarów – podzielono na część północną rafineryjną i południową petrochemiczną. Prostopadłe drogi kołowe i kolejowe przecinały przyszły kombinat jak szachownica.

Rok 1960 to dokumentacja, wywłaszczenia, budowa zaplecza, makroniwelacja terenu i pierwsze bloki mieszkalne. 1961 – ukończenie zaplecza, rozpoczęcie robót kubaturowych, baza transportu samochodowego, centralne warsztaty. 1962 – fundamenty pod instalacje technologiczne, montaż destylacji rurowo-wieżowej, sieć dróg i rurociągów doprowadzających wodę z Wisły. 1963 – montaż głównych instalacji i oddanie pierwszych obiektów pomocniczych: kotłowni szczytowej, warsztatów, ujęcia wody, sieci kanalizacyjnych.

W 1964 roku przyszedł wielki moment. Rozruch mechaniczny i technologiczny pierwszych instalacji rafineryjnych. Sierpień 1964 – pierwsze produkty naftowe. Do końca 1966 roku na budowę wydano około siedmiu miliardów złotych, z czego ponad cztery miliardy na etap pierwszy. Wyobraźcie sobie ten krajobraz: dźwigi, spawarki, ciężarówki sunące w chmurach kurzu, robotnicy w kaskach pracujący na wysokościach, a w tle – Wisła i stare płockie wzgórze z katedrą. Młodzi chłopcy z mazowieckich wsi uczyli się fachu na bieżąco. Inżynierowie z Krakowa, Gliwic, Warszawy mieszkali w tymczasowych hotelach robotniczych.

Pierwszy etap – gdy „czarne złoto” ruszyło

21 grudnia 1966 roku, w drugą rocznicę uruchomienia pierwszych obiektów, uroczyście zakończono etap pierwszy. Destylacja rurowo-wieżowa osiągnęła w 1965 roku 2,06 miliona ton, a w 1966 – 2,192 miliona. Reformowanie benzyn, hydroodsiarczanie olejów napędowych, oksydacja asfaltu, etylizacja benzyn – wszystko oddane w 1964 roku. Kraking katalityczny i komorowe koksowanie ruszyły w 1966. Instalacja Clausa produkowała siarkę o czystości 99,99 procent. Odsiarczanie gazów poprawiło jakość surowca.

Uruchomiono też elektrociepłownię – dwa bloki na ciężki olej opałowy. Pierwszy turbozespół włączono do sieci energetycznej w czerwcu 1966 roku. Płock stał się producentem prądu. Centralne warsztaty produkowały aparaturę chemiczną – do końca 1966 roku ponad 5942 tony.

Młoda załoga osiągała parametry szybciej niż zakładano. W 1966 roku przerobiono 4,7 miliona ton ropy, uzyskując 4,1 miliona ton produktów. Wartość produkcji towarowej przekroczyła 8,4 miliarda złotych. Płock dostarczał krajowi 40 procent benzyn, 50 procent olejów napędowych, 80 procent olejów opałowych i 90 procent gazów płynnych.

Miasto, które rosło razem z rafinerią

Budowa nie kończyła się na bramach zakładów. W latach 1960–1965 Mazowieckie Zakłady wydały 412 milionów złotych na inwestycje miejskie – 212 milionów na mieszkania. Oddano 4416 izb. Powstały osiedla Kolegialna i Wielka Dobrzyńska. Wybudowano ulicę Łukasiewicza łączącą miasto z kombinatem, dwa mosty na Brzeznicy, hotel „Petropol”, zespół szkół chemicznych dla tysiąca uczniów.

Partycypowano w wodociągach, kanalizacji, magistrali cieplnej, szpitalu. Powstała nowoczesna przychodnia przemysłowa, stołówki, kioski, ośrodki wczasowe. Zespół Socjologiczno-Psychologiczny dbał o atmosferę pracy. Dzieci pracowników jeździły na kolonie do Podgórza i Murzasichla, a później wymieniano się z dziećmi z rafinerii w Schwedt i Szazhalombatta.

W 1966 roku Rada Państwa przyznała 98 pracownikom i budowlanym odznaczenia państwowe. To był wyraz uznania dla heroicznego wysiłku.

Perspektywa drugiego etapu – jeszcze większy skok

Już w 1966 roku planowano nakłady na drugi etap – 9,5 miliarda złotych do 1970 roku. Przerób ropy miał wzrosnąć do 5,8 miliona ton. Nowe instalacje: fenol, aceton, polietylen, kauczuk syntetyczny, oleje smarownicze. To miało zmniejszyć import produktów petrochemicznych i zasilić cały polski przemysł tworzyw sztucznych, gumowy, włókienniczy.

W 2026 roku, sześćdziesiąt lat po tamtym grudniu 1966, płocka rafineria nadal jest jednym z filarów polskiej energetyki. Rurociąg „Przyjaźń” – choć dziś nosi inne nazwy i ma inną geopolityczną wagę – pozostał symbolem epoki, w której ropa popłynęła Wisłą i zmieniła wszystko.

Ciekawostki z epoki wielkiej budowy

Rurociąg „Przyjaźń” był największą inwestycją infrastrukturalną Europy Środkowej lat sześćdziesiątych. Instalacje krakingu katalitycznego były pierwszymi w Polsce. Elektrociepłownia spalała ciężki olej zamiast węgla – techniczna rewolucja. Produkcja asfaltu w bębnach musiała czekać na zmianę nawyków odbiorców drogownictwa, którzy dopiero uczyli się tankować cysterny.

W centralnych warsztatach produkowano aparaturę, której nie było w żadnym innym zakładzie. A nad całym kombinatem unosił się zapach ropy, ale także nadziei – na lepsze życie, na nowoczesność, na przyszłość, której nikt wcześniej nie śmiał sobie wyobrazić w rolniczym Płocku.

Znaczenie dla Płocka i Polski

Rurociąg „Przyjaźń” i narodziny płockiego giganta to nie tylko historia jednego zakładu. To historia transformacji całego regionu – z rolniczego Mazowsza w przemysłowe serce kraju. To tysiące miejsc pracy, nowe osiedla, szkoły, szpitale, drogi. To impuls dla całej gospodarki – mniej importu, więcej eksportu, nowe surowce dla przemysłu chemicznego. W 2026 roku, wspominając tamte lata, widzimy, jak jeden rurociąg zmienił losy miasta na sześć dekad. Płock nie tylko otrzymał ropę – otrzymał nową tożsamość: miasta naftowego giganta nad Wisłą.

I choć dziś technologia, nazwy i geopolityka wyglądają inaczej, duch tamtej wielkiej budowy – kolektywnego wysiłku, wizji i determinacji – wciąż płynie w żyłach płockiej rafinerii. Ropa z „Przyjaźni” nie zatrzymała się w 1966 roku. Płynie dalej – w historii, w pamięci i w rozwoju miasta, które kiedyś było tylko przystankiem na mapie, a stało się stolicą polskiej petrochemii.