Budynek był drewniany i niegdyś należał do klasztoru. Izba Administracyjna Dóbr Korony i płocka prefektura przeznaczyły go na szkołę i na mieszkanie nauczyciela. Izba była dogodna. Potem przyszły lata 1812 i 1813. Wojska oblegające twierdzę Modlin obróciły szkołę na łaźnię. Zrujnowano pułap, podłogę, okna i piec.

W 1817 roku, kiedy dziekani spisywali odpowiedzi na drukowany formularz wizyty diecezji, reparacja wciąż była przed nami. Stan mieszkania przedstawiono Izbie Administracyjnej. Ta zleciła sprawę naddzierżawcy ekonomii siedleckiej. Tymczasem szkoła siedziała w domu prywatnym, mniej dogodnym, w mieście. Pensja nauczyciela wynosiła trzysta siedemdziesiąt pięć złotych polskich rocznie. Ogrodu, lubo przeznaczonego, nie trzymał – był w kontrowersji. Ordynarii nie pobierał znikąd. Opału nie miał, bo okolica Czerwińska jest w samych polach.

Tak wojna napoleońska wpisała się w dziennik jednej izby nad Wisłą. Nie przez bitwę stoczoną na rynku. Przez wannę, dym i wybite szyby w domu, który miał uczyć czytać.

Miasto pod opactwem, szkoła pod komendą przeora

Czerwińsk nie był wtedy zwyczajnym miasteczkiem powiatu. Nad skarpą stało opactwo kanoników regularnych, fundowane w XII wieku przez biskupa płockiego Aleksandra z Malonne. Tędy w lipcu 1410 roku Władysław Jagiełło przeprawił wojsko mostem łyżwowym i poszedł pod Grunwald. Tu wydawano przywileje, tu składano wota. Miasto u stóp klasztoru żyło w cieniu murów, które pamiętały więcej niż niejedna stolica Mazowsza.

Szkoła przy opactwie też miała metrykę dłuższą niż Królestwo. W 1779 roku, jeszcze za Komisji Edukacji Narodowej, bywała szkołą podwydziałową i liczyła siedemdziesięciu jeden uczniów. Program obejmował więcej niż sylabizowanie: moralność, historię, łacinę, polski, arytmetykę, układanie dokumentów, ogrodnictwo i geografię. Potem fundusz się zachwiał. W 1782 roku zostało dziesięcioro dzieci. W 1801, pod Prusakami, szkoły nie było wcale.

Wskrzeszono ją w 1809 roku, wedle przepisów Komisji Rządowej Oświecenia Publicznego, staraniem dozoru szkolnego. Do izby należały miasto Czerwińsk oraz wsie Zdziarka, Praga i Wola. Dozór tworzyli naddzierżawca, amt, ksiądz przeor i burmistrz. Szkoła została pod opieką przeora jako komendarza parafii. Kanonicy regularni wciąż jeszcze trzymali opactwo. Kasata miała nadejść dopiero w 1819 roku. Przez chwilę, między Księstwem a Królestwem, stara fundacja i nowa izba ludowa mieszkały w tym samym założeniu.

W 1810 roku na rynku stanął ratusz. Miasteczko próbowało oddychać po latach powodzi, zaraz i przemarszów. Dwa lata później tamtędy znów szła wojna.

Twierdza w dole rzeki

Modlin leży tam, gdzie Narew wpada do Wisły, kilkanaście wiorst od czerwińskiej skarpy. Napoleon kazał fortyfikować to miejsce, by trzymać wschodnią krawędź Księstwa. W szczycie robót przy wałach pracowało kilkanaście tysięcy ludzi – żołnierzy, rzemieślników i chłopów z okolicznych wsi. Po klęsce moskiewskiej, od grudnia 1812 roku, twierdzę gorączkowo przygotowywano do obrony. 5 lutego 1813 roku pod Modlin podeszły wojska rosyjskie. Garnizon – Polacy, Francuzi, Sasi, Wirtemberczycy – trwał miesiącami. Kapitulacja przyszła dopiero w grudniu, gdy nadzieja na odsiecz zgasła po Lipsku.

Oblężenie nie mieściło się w samym forcie. Armia, która stoi pod twierdzą przez trzy pory roku, je, pierze się, grzeje i szuka dachu. Czerwińsk leżał na wiślanej drodze do Modlina i na drodze odwrotu. Protokół z 1817 roku nie opisuje, który oddział zajął drewniany dom szkolny. Zapisuje skutek. Wojska oblegające Modlin obróciły szkołę na łaźnię.

Łaźnia polowa nie jest metaforą. Żołnierz po tygodniach w okopie i na kwaterze potrzebuje kotła, pary, zbita i miejsca, gdzie woda spływa na podłogę. Drewniany strop tego nie wytrzymuje. Podłoga pęcznieje i siada. Okna wylatują, piec pęka. W izbie, w której dzieci składały litery, zostało to, co zostaje po kąpielisku: wilgoć, sadza i rachunek dla kogoś, kto ma to naprawić.

W 1817 roku rachunek wciąż leżał w Izbie Administracyjnej Dóbr Korony. Zlecenie poszło do naddzierżawcy ekonomii siedleckiej. Dozór szkolny nie miał własnego budulca. Okolica była „w samych polach”. Nie było boru, z którego parafia mogłaby wziąć belkę i sążeń na opał. To, co w Chociszewie i Trzepowie próbowano wyżebrać z lasów narodowych, w Czerwińsku nie istniało nawet jako nadzieja.

Antoni Górski i trzysta siedemdziesiąt pięć złotych

Nauczycielem był Antoni Górski. Przyszedł z Zakroczymia, gdzie wcześniej sam utrzymywał szkołę. Patentu nie miał. Do dawania pierwszych początków – czytać, pisać, rachować – był dosyć zdolny. Obyczaje nienaganne. Płaca ze składki dochodziła. To ostatnie zdanie w powiecie płockim nie było oczywistością. W Sikórzu nauczyciel brał pieniądze tylko od tych rodziców, którzy dziecko przyprowadzili. W Królowie składek nie chciano uiścić. W Czerwińsku, mimo ruiny domu, pensja choć niska, spływała.

Trzysta siedemdziesiąt pięć złotych rocznie było najniższą stawką wśród szkół miejskich powiatu. W Zakroczymiu dawano sześćset, w Wyszogrodzie osiemset, w Płońsku tysiąc, przy kolegiacie płockiej tysiąc pięćset sześćdziesiąt wraz ze strojem. Górski nie miał ogrodu w posiadaniu i nie miał ordynarii. Utrzymywał się z pensji i z opłat tych, którzy z obcych parafii oddawali tu dzieci. W polnej kotlinie nad Wisłą, bez drzewa na opał, zima musiała wchodzić do wynajętej izby razem z uczniami.

Dzieci było trzydzieścioro dziewięcioro: dwudziestu ośmiu chłopców, jedenaście dziewcząt. Między nimi dwoje wyznania mojżeszowego. W małym Czerwińsku ta liczba nie robi wrażenia Warszawy, ale robi wrażenie powiatu. Dziewczynki, których w płockiej izbie kolegiackiej nie było wcale, tutaj stanowiły ponad czwartą część ławki. Szkoła, choć zmęczona wojną, była koedukacyjna i otwarta na dzieci żydowskie. Używali książek początkowych do czytania, pisali, uczyli się pierwszych trzech działań arytmetyki, religii i moralności. Postępek – zapisano – dosyć przyzwoity. Widać było pilność i dozór nauczyciela.

Przez dwa miesiące żniwowe szkoła ustawała. To zdanie wraca w całym powiecie jak pory roku. W Rębowie latem nie zostawała połowa dzieci. W Woźnikach izba żyła tylko jesienią i zimą. Czerwińsk, miasto z ratuszem i opactwem, nie uciekł od kalendarza wsi. Zdziarka, Praga i Wola oddawały uczniów – i zabierały ich, kiedy zboże dojrzało.

Dwie szkółki koronne i siedmiu organistów

Protokół nie kończy się na zrujnowanej łaźni. W tej samej parafii stały jeszcze szkoły w Garwolewie i Badendorff, wystawione kosztem Izby Administracyjnej Dóbr Korony. Korona, która nie potrafiła szybko naprawić domu w Czerwińsku, potrafiła postawić izby w królewskich wsiach. Wojna wybierała adresy nierówno. Jeden budynek brała na łaźnię. Inny omijała.

W klasztorze utrzymywano szkołę organistów i początkowej muzyki. Uczących się było siedmiu. W roku, w którym elementarna izba siedziała w kwaterze prywatnej, za murem opactwa ktoś wciąż ćwiczył chorał i klawisze. To zestawienie jest jednym z najostrzejszych w całej wizycie 1817 roku. Wojsko zabrało dzieciom strop i piec. Nie zabrało konwentowi siedmiu uczniów muzyki.

Czerwińsk od pokoleń był miejscem, gdzie uczyło się więcej niż liter. Kanonicy regularni trzymali szkołę, zanim Izba Edukacyjna wymyśliła dozory. Po kasacie 1819 roku do opactwa miały przyjść norbertanki usunięte z Płocka. Późniejszy korespondent płocki napisze, że jeśli wiejskie kobiety parafii Czerwińsk modlą się z książek, zawdzięczają to pannom norbertankom. W 1817 roku ta historia była jeszcze przed nami. Przed nami była też utrata praw miejskich, która w tym samym kasacyjnym roku dopełniła upadek miasteczka. Protokół szkoły nic o tym nie wie. Wie tylko, że izba jest w domu prywatnym, a dach po łaźni nie wrócił.

Ciekawostki i kontekst

Górski przyszedł z Zakroczymia. Zakroczym w tej samej wizycie miał własną szkołę: Franciszek Słubicki, szlacheckiego urodzenia, uczył po polsku, po łacinie i po niemiecku w wynajętym domu o dwóch izbach. Pensja – sześćset złotych, składana przez obywateli miasta i twierdzy Modlin. Twierdza, która zniszczyła czerwińską szkołę jako łaźnia, w Zakroczymiu dokładała się do pensji nauczyciela. Wojna umiała być płatnikiem i dewastatorem w promieniu kilku mil.

Ogród „w kontrowersji” to osobny, cichy dramat. Dozór przeznaczył nauczycielowi ziemię. Ktoś ją kwestionował. Górski nie wszedł w posesję. W powiecie płockim ogród był częścią pensji: kapusta, ziemniak, czasem jabłoń. Bez ogrodu i bez ordynarii trzysta siedemdziesiąt pięć złotych stawało się kwotą, za którą trzeba było kupić wszystko. W Ciachcinie dziedzic dawał osiemset złotych i mórg. W Płocku – tysiąc pięćset sześćdziesiąt i dziesięć sążni drzewa. Czerwińsk, po łaźni, został z najcieńszym etatem miejskim w powiecie.

Nazwa Badendorff, obok Garwolewa, zdradza kolonię. Niemieccy osadnicy, sprowadzani jeszcze za Prus i w pierwszych latach Królestwa, stawiali szkoły szybciej niż sąsiedzi z pańszczyźnianych wsi. W Cieksynie ewangelicy utrzymywali nauczycieli własnym kosztem w sześciu miejscowościach, podczas gdy katolicka izba parafialna nie istniała. Czerwińska parafia miała więc w sobie trzy tempa oświaty: zrujnowaną izbę miejską, koronne szkółki w dobrach skarbowych i klasztorną szkołę muzyki.

Dwoje dzieci mojżeszowych na trzydzieścioro dziewięcioro uczniów to mało przy Płońsku, gdzie pod jednym nauczycielem siedziało trzydziestu trzech chłopców żydowskich, albo przy Wyszogrodzie, gdzie było ich osiemnaścioro. Ale w Czerwińsku, mieście biskupim z opactwem nad skarpą, sama obecność tych dwojga w elemantarnej izbie znaczy, że szkoła 1809 roku nie została pomyślana jako zakrystia. Została pomyślana jako izba miasta, do której wolno było wejść także spoza parafialnego metrykału.

W 1817 roku opactwo liczyło jeszcze bibliotekę – około trzech tysięcy dzieł, notowanych już w wizycie z 1808 roku. Dwa lata później konwent zostanie skasowany, zbiory się rozproszą, a norbertanki zajmą mury. Szkoła organistów z siedmioma uczniami jest ostatnim błyskiem tej dawnej funkcji edukacyjnej, zanim kasata przetnie ciągłość. Elementarna izba Górskiego nie odziedziczy biblioteki. Odziedziczy tylko problem dachu.

Znaczenie historyczne

Czerwińska łaźnia z lat 1812–1813 to nie anegdota o nieobyczajności żołnierza. To dokładny zapis tego, jak wojna napoleońska zeszła z traktatu na podłogę szkoły ludowej. Twierdza Modlin wypełniła zadanie strategiczne: związała rosyjskie oddziały na tyłach, gdy książę Józef bił się w Saksonii. Cenę zapłaciły izby w promieniu marszu. W Czerwińsku ceną był pułap, piec i dwa, trzy lata nauki w lokalu zastępczym.

Dla powiatu płockiego ta historia jest lustrem. Tam, gdzie szkoła nie miała domu, protokół wpisywał: nie masz funduszu. Tam, gdzie dom był, wojsko potrafiło zabrać go w jedną kampanię. Królestwo Polskie, ogłoszone w 1815 roku, odziedziczyło po Księstwie nie tylko dozory i składki. Odziedziczyło budynki z wybitymi oknami i teczki z prośbami o reparację, które szły z parafii do Izby, z Izby do naddzierżawcy, i wracały bez belki.

Czerwińsk pokazuje też coś, czego nie widać w pustych rubrykach Kamieńca i Bonisławia. Szkoła, nawet po łaźni, nie umarła. Trzydzieścioro dziewięcioro dzieci, w tym dziewczynki i dwoje żydowskich uczniów, uczyło się trzech działań i moralności. Pensja, choć najniższa w miastach powiatu, dochodziła. Przeor wciąż był prezesem dozoru. Korona wystawiła szkółki w Garwolewie i Badendorff. W klasztorze ćwiczono organy. Oświata nad Wisłą okazała się bardziej odporna niż dach.

Dwa lata po wizycie skasowano konwent. Miasteczko straciło opactwo, które przez siedem wieków trzymało je na mapie Polski. Izba elementarna została – w domu najętym, z przerwą na żniwa, bez ogrodu i bez drzewa. Jeśli dziś idzie się w Czerwińsku od romańskiego portalu ku Wiśle, warto zatrzymać się przy myśli, że między Jagiełłą na moście łyżwowym a salezjanami XX wieku leżała chwila, w której szkoła pachniała mydłem wojska i mokrym drewnem. Nie odbudowano jej na czas. Odbudowano nawyk: dzieci i tak przyszły, tylko pod cudzym dachem.