Noji, Pławczyk i Lokajski na drewnianej trybunie. Dzień, gdy Płock zobaczył gwiazdy polskiej lekkoatletyki
Nazwiska znane za granicą zelektryzowały nawet tych płocczan, którzy na co dzień sportem się nie interesowali. Tak nazajutrz pisała miejscowa prasa. Boisko było pełne. Oklaski wracały po każdym skoku i rzucie, który wychodził poza miarę miejscowej skoczni. Ktoś na drewnianej trybunie zobaczył po raz pierwszy, jak wygląda mistrzostwo, gdy stoi na tej samej bieżni co chłopak z Sokoła i oszczepnik z Masovii.
Był rok 1935. Do igrzysk w Berlinie zostawał rok. Polska lekkoatletyka miała już Kusocińskiego w legendzie i szukała ludzi, którzy uniosą następną olimpiadę. Część z nich — Józef Noji, Jerzy Pławczyk, Witold Gerutto, Eugeniusz Lokajski, Stefan Kostrzewski — przyjechała do Płocka na zawody, które oficjalnie nazywano propagandowymi. Propaganda oznaczała wtedy coś prostszego niż afisz państwowy. Oznaczała: pokazać miastu, co potrafi polski sport, i pokazać mistrzom, że Płock umie oglądać.
Minęło od tamtego dnia dziewięćdziesiąt jeden lat. Część tamtych ludzi nie dożyła końca wojny. Ich start na pięciotorowej bieżni z drewnianą trybuną zostaje jednym z najgłośniejszych popołudni w dziejach płockiego widowiska.
Po co przywozi się mistrzów na prowincję
II Rzeczpospolita traktowała lekkoatletykę poważnie. Bieg Narodowy, mecze międzypaństwowe, tabele „Przeglądu Sportowego”, wyjazdy na akademickie mistrzostwa świata — to był język, którym młode państwo mierzyło sprawność obywateli. Ale język ten nie dochodził sam do każdego powiatu. Trzeba było przywieźć ludzi.
Płock miał już stadion, Sokół, Masovię, szkolne kluby i publiczność Biegu Dookoła Płocka. Nie miał jeszcze regularnego kontaktu z krajową czołówką na własnej bieżni. Zawody propagandowe były odpowiedzią na tę lukę. Nie rozstrzygały mistrzostwa Polski — te w 1935 roku mężczyźni rozegrali w Białymstoku, kobiety w Krakowie. Rozstrzygały coś innego: czy płocka trybuna uniesie format, do którego miasto dopiero rosło.
Prasa nie zostawiła złudzeń co do nastroju przed startem. Sama zapowiedź nazwisk wystarczyła, by ruszyć ludzi, którzy zwykle omijali stadion. Po zawodach ten sam głos dodał życzenie, by dzień okazał się przełomem i pobudził wszystkie kluby do pracy. W tym zdaniu jest cały program tamtej epoki: jeden mityng ma zarazić miasto na dłużej niż jedno popołudnie.
Stolarz, który dobiegał do pracy
Józef Noji miał w 1935 roku dwadzieścia sześć lat i biografię, która sama nadawała się na afisz. Urodził się 8 września 1909 roku w Pęckowie w Wielkopolsce, w biednej, wielodzietnej rodzinie. Ojciec umarł wcześnie. Chłopak skończył pięć klas, wyszedł na stolarza, pracował po czternaście godzin, służył w saperach w Toruniu, wrócił do wsi i dobiegał do dorywczej roboty — według relacji — nawet dwadzieścia cztery kilometry.
W 1933 roku nieznany czeladnik zajął drugie miejsce w biegu „Kuriera Poznańskiego”. Rok później wygrał Bieg Narodowy w Warszawie i zostawił w pobitym polu czołówkę tak wyraźnie, że część widzów uznała, iż musiał skrócić trasę. Kusociński, czterokrotny triumfator tej imprezy, leczył kontuzje. Noji wszedł w lukę, którą Polska sportowa już nazywała „następcą Kusego”.
W 1935 przeniósł się do Warszawy. Pracował w stolarni, potem w warsztatach tramwajowych, trenował. Tego samego lata w Białymstoku zdobył pierwsze mistrzostwo Polski na pięć tysięcy metrów — tytuł, który potem odbierał co rok aż do 1939. Gdy stanął w Płocku, był już nie sensacją sezonu, tylko nowym numerem jeden polskich długich dystansów.
Na płockiej bieżni pobiegł trzy kilometry. Wygrał łatwo, w czasie 9:12,4, mimo przeziębienia, lekkiej gorączki i wiatru, który zabrał wynik, nie miejsce. Drugi dobiegł Stanisław Nowakowski z Sokoła. Trzeci — Józef Lewandowski, też z Sokoła. Dystans między mistrzem a domowym biegaczem dało się zmierzyć sekundami, które każdy na trybunie rozumiał bez tabeli.
Potem Noji pobiegnie w Berlinie. Na pięciu tysiącach będzie piąty, na dziesięciu — czternasty. W 1938 w Paryżu znów piąty na pięciu kilometrach. Odmówi volkslisty, wejdzie do konspiracji, 18 września 1940 roku trafi na Pawiak, stamtąd do Auschwitz. 15 lutego 1943 roku zginie strzałem w kark, podobno za próbę wyniesienia listu. W Płocku roku 1935 nikt tego jeszcze nie wie. Wie tylko, że chory człowiek z Pęckowa potrafi wygrać trzy kilometry tak, jakby bieżnia należała do niego od zawsze.
Człowiek z Harbinu i rekord skoczni
Witold Gerutto urodził się 1 października 1912 roku w Harbinie, w mandżurskim świecie polskich i rosyjskich rodzin kolejowych. Dorastał w Grodnie, studiował prawo w Wilnie i Warszawie, a ciało miał jak stworzone do wieloboju: sto dziewięćdziesiąt cztery centymetry wzrostu i siłę rzutni. W 1935 nosił jeszcze barwy AZS Wilno. Rok później wejdzie do Warszawianki. W Płocku prasa zapisała go już przy dysku jako zawodnika stołecznego klubu — tak szybko przesuwała się jego mapa.
Na płockim stadionie Gerutto zrobił rzecz, którą miejscowy sprawozdawca uznał za nadzwyczajną. Skoczył wzwyż 1,80 metra. To był nowy rekord tutejszej skoczni. Publiczność odpowiedziała oklaskami, które relacja nazwała entuzjastycznymi i częstymi. Potem przyszła kula: 13,84. Wołkogonienko z Sokoła uzyskał 12,94, Hanke 11,82. W dysku Gerutto posłał 44,85 metra. Płocki gospodarz skończył na 36.
Te różnice nie upokarzały. Ustawiały skalę. Wołkogonienko, lekkoatleta Sokoła, stanął do tej samej kuli i tego samego dysku. Nie przegrał walkowerem. Przegrał w świetle dnia, na oczach sąsiadów, z człowiekiem, który za trzy lata w Paryżu zostanie wicemistrzem Europy w dziesięcioboju, a po wojnie — olimpijczykiem z Londynu, trenerem Wunderteamu i prezesem polskiego związku.
W 1935 Gerutto jest jeszcze przed tym wszystkim. Jest wysokim prawnikiem z talentem, który przyjechał pokazać Płockowi, że skok i rzut mogą wyglądać jak sztuka, nie jak szkolna próba.
Oszczepnik, który pisał wiersze o locie
Eugeniusz Zenon Lokajski miał wtedy dwadzieścia sześć lat, sto osiemdziesiąt jeden centymetrów i sylwetkę, którą siostra później nazwała chucherkiem. Urodził się 14 grudnia 1908 roku w Warszawie, w rodzinie brązownika. Maturę zdał u reformatów imienia Reja. W Warszawiance trenował wszystko, nim dostał pierwszy krzywy oszczep od woźnego z Agrykoli. Lot pocisku fascynował go tak, że napisał o nim wiersz.
W 1934 został mistrzem Polski w oszczepie i w pięcioboju. W 1935 dołożył kolejny tytuł w pięcioboju i srebro w oszczepie. Na akademickich mistrzostwach świata w Budapeszcie brał srebro wieloboju. Rok później, 31 maja 1936, posłie oszczep na 73,27 metra — rekord Polski, który przetrwa siedemnaście lat, jeden z najlepszych wyników świata tamtego sezonu. W Berlinie kontuzja zetnie mu skrzydła. Skończy siódmy, z wynikiem 66,39, choć każdy rzut będzie torturą.
W Płocku 1935 roku oszczep został jednak w miejscowych rękach. Wygrał Franciszek Mstusiak z Masovii — 42,25. Drugi był Kraska, też z Masovii. Goście przywieźli nazwisko Lokajskiego w grupie, która miała pokazać miastu całą paletę polskiej lekkoatletyki. Nawet jeśli to miejscowi oszczepnicy wzięli puchar dnia, sama obecność człowieka z Warszawianki zmieniała wagę konkurencji. Nagle rzut przy drewnianej trybunie stał się echem Agrykoli.
Lokajski po wrześniu 1939 roku uczył, fotografował, wszedł do Armii Krajowej jako „Brok”. 25 września 1944 roku zginął w zbombardowanej kamienicy przy Foksal, zasypany z aparatem, którym zdążył zapisać powstanie. Płocka trybuna roku 1935 oglądała go jeszcze jako lekkoatletę w białej koszulce. Wojna zrobi z niego jednego z najważniejszych fotografów sierpnia.
Pławczyk, Kostrzewski, Hanke
Jerzy Pławczyk był skoczkiem i wieloboistą AZS Warszawa, człowiekiem rekordu kraju wzwyż — 1,96 z 1932 roku — i wielokrotnym mistrzem Polski. W lipcu 1935, na mistrzostwach w Białymstoku, wygrał skok wynikiem 1,85. Do Płocka jechał jako nazwisko z czołówki tabel. Obok niego w zapowiedzi stał Stefan Kostrzewski, weteran azetesowskich sztafet i płotków, olimpijczyk Paryża i Amsterdamu, w 1935 wciąż na podium mistrzostw Polski w biegu na 400 metrów przez płotki. Był z innej generacji niż Noji. Łączył Płock z pierwszym dziesięcioleciem niepodległej lekkoatletyki.
Tadeusz Hanke z warszawskiego Policyjnego Klubu Sportowego zostawił na płockiej płycie najczytelniejszy ślad po sprintersko-skocznej stolicy. W dal skoczył 6,80. Drugi był Biudnicki z Małachowianki — 6,22. W kuli Hanke dołożył 11,82. Na tysiąc pięćset metrów inny warszawiak, Staniszewski z Syreny, przeszedł metę w 4:10 i zostawił za sobą Nowakowskiego.
Tak wyglądał ten dzień od strony protokołu: mistrzowie biorą to, co jest ich skalą, gospodarze biorą to, co mogą wziąć, a publiczność dostaje obie rzeczy naraz. Nikt nie wymagał od Sokoła, by pobił Nojiego. Wymagano, by stanął na tej samej linii.
Co widziała drewniana trybuna
Frekwencja przeszła oczekiwania piłkarskie. To zdanie, powtarzane później w opowieści o płockim sporcie, warto odczytać dosłownie. Miasto, które na mecze klubowe potrafiło przyjść z obowiązku towarzyskiego, na lekkoatletykę mistrzów przyszło z ciekawości. Ciekawość jest szczersza od obowiązku. Nie da się jej zaplanować w protokole zarządu.
Ludzie widzieli różnicę stylu. Skok Gerutty nie był szkolnym odbiciem. Był ruchem człowieka, który wie, gdzie jest poprzeczka, zanim ją minie. Bieg Nojiego — nawet chory — miał spokój, którego nie uczy się na jednej lekcji WF. Rzut dyskiem na prawie czterdzieści pięć metrów rysował w powietrzu linię, jakiej pięciotorowa bieżnia rzadko oglądała.
Widzieli też swoich. Nowakowski i Lewandowski nie schowali się w szatni. Wołkogonienko wyszedł do kuli i dysku. Mstusiak i Kraska wzięli oszczep. Biudnicki z Małachowianki skoczył w dal ponad sześć metrów. To była lekcja ważniejsza niż sam przyjazd gwiazd. Mistrz nie unieważniał miejscowego zawodnika. Stawiał mu lustro.
Na trybunie siedziała młodzież szkolna, która rano miała lekcje w Jagiellonce, Małachowiance albo Gimnazjum Handlowym. Dla niej ten dzień był programem nauczania bez podręcznika. Pokazywał, że z płockiej bieżni da się wyjrzeć dalej niż za most.
Ciekawostki i kontekst
Rok 1935 był dla kilku z tych ludzi rokiem progu. Noji zdobywał pierwsze złoto mistrzostw Polski. Gerutto zbierał siłę przed eksplozją sezonów 1936–1938. Lokajski ostrzył oszczep przed rekordem, który wejdzie do historii. Pławczyk bronił pozycji najlepszego skoczka kraju. Kostrzewski domykał karierę, która zaczęła się, gdy Płock dopiero budował stadion.
Warto zestawić tamten mityng z Berlinem roku następnego. Na igrzyskach Noji będzie piąty na pięciu kilometrach. Lokajski — siódmy w oszczepie, z kontuzją. Pławczyk też poczuje olimpijski ogień. Gerutto na swoje igrzyska poczeka do Londynu 1948, już po wojnie, po obozie, z kulą i dziesięciobojem w innym świecie. Płock roku 1935 ogląda ich w wersji, której wojna nie zdążyła jeszcze zniszczyć.
Hanke, zapisany w płockim protokole przy dalu i kuli, przypomina, że „gwiazdy” nie zawsze znaczyły tylko pięć nazwisk z afisza. Warszawska lekkoatletyka jechała do Płocka ekipą. Syrena dała Nojiego i Staniszewskiego. Policyjny klub — Hankego. AZS i Warszawianka dopełniały skład. To nie był występ solistów. Był pokaz środowiska.
Lokalna prasa, wieszając nad dniem nadzieję przełomu, zrobiła rzecz, którą dziennikarstwo sportowe umie najrzadziej: nie poprzestała na zachwycie. Zażądała pracy od klubów. W tym geście widać dojrzałość małego środowiska. Wiedziało, że oklaski same nie trenują.
Znaczenie historyczne
Zawody z 1935 roku nie zmieniły tabeli związku i nie dały Płockowi medalu mistrzostw Polski. Dały miastu doświadczenie formatu. Od tej pory płocczanin, który słyszał o Nojim albo o Lokajskim, nie musiał jechać do Warszawy, by zrozumieć, o kim mowa. Widział ich na własnych torach.
Dla historii polskiej lekkoatletyki ten dzień jest przypisem. Dla historii Płocka jest rozdziałem. Pokazuje mechanizm, którym sport II Rzeczypospolitej spajał stolicę z powiatem: nie tylko przez gazetę, także przez przyjazd, protokół i oklaski.
Dla pamięci o ludziach jest czymś jeszcze. Na drewnianej trybunie stali zawodnicy, których wojna rozdzieliła okrutnie. Noji zginął w Auschwitz. Lokajski — w powstaniu. Kusociński, którego cień wisiał nad każdym biegiem Nojiego, w Palmirach. Gerutto ocalał i wrócił trenować innych. Pławczyk i Kostrzewski domknęli swoje epoki w cieniu tej samej katastrofy. Płock zdążył ich zobaczyć wcześniej — żywych, w stroju klubowym, na bieżni, która pachniała ubitą ziemią i drewnem trybuny.
Dlatego tamten dzień warto opowiadać nie jako listę wyników. Warto opowiadać go jako spotkanie. Miasto, które umiało już biegać dookoła siebie, zobaczyło ludzi, którzy biegali dla Polski. Przez kilka godzin pięć torów wystarczyło, by te dwa biegi zeszły się w jednym miejscu.