Tumska schodzi ku Wiśle stromo i krótko. Piąty numer tej ulicy przez powojenne dekady znaczył dwie rzeczy naraz. Na dole, za kasą, szło się do kina. Nad kinem i na jego zapleczu ćwiczyły dzieci, którym Płock kazał uczyć się muzyki, nim zdążył im dać prawdziwy gmach.

Kino nazywało się „Przedwiośnie”. Pierwszy seans po wyzwoleniu puszczono tu trzeciego marca 1945 roku, ledwie sześć tygodni po zejściu Niemców. Aparaturę okupant wywiózł do Wąbrzeźna, ściągnięto ją z powrotem, sala znowu zapełniła się ludźmi, którzy chcieli zobaczyć cokolwiek innego niż zgliszcza. Nad tą samą salą, w kilku małych izbach i w pomieszczeniu zwanym z przesadą salą „Gdańską”, siedziała Państwowa Szkoła Muzyczna.

Fortepian tuż przy ścianie. Sąsiad za ścianą, który też ćwiczy. Z dołu, kiedy akurat szedł seans, dobiegał dźwięk taśmy. To nie była metafora ciasnoty. To był adres.

Od Kościuszki do zaplecza kina

Pierwszy lokal szkoły, jeszcze jako Ludowego Instytutu Muzycznego, leżał przy Kościuszki 20, w domu Cierkońskiego. Tam w lutym 1945 roku Leon Śliwiński wsadził Tadeusza Paciorkiewicza z rodziną i z pomysłem placówki. Tam kupowano poniemieckie pianina na pismo Zarządu Miejskiego. Tam zgłosiło się około stu pierwszych kandydatów.

Potem szkoła zeszła bliżej skarpy. Źródła szkolne mówią o zapleczu kina „Przedwiośnie” przy Tumskiej 5: kilka małych sal lekcyjnych i owa „Gdańska”. Zachowało się zdjęcie z 1958 roku, na którym uczniowie grają w plenerze, najpewniej na tyłach kina. Widać na nim nie salę koncertową. Widać improwizację.

Sam gmach miał starszą metrykę niż powojenna tabliczka. Przed wojną był Diecezjalnym Domem Katolickim z salą kinematograficzno-teatralną na półtora tysiąca miejsc. Niemcy wzięli go na swoje. Po styczniu 1945 roku sala kinowa liczyła ponad tysiąc foteli. Szkoła muzyczna dostała to, co zostawało z boku i z góry. Nie dlatego, że ktoś uważał muzykę za rzecz drugą. Dlatego, że w Płocku lat pięćdziesiątych każdy metr miał już właściciela, a kombinat jeszcze nie pociągnął za sobą nowych gmachów.

W 1950 roku Instytut wszedł na budżet państwa jako Państwowa Szkoła Muzyczna pierwszego stopnia. Dyrektorem został Mieczysław Pilikowski i został nim jedenaście lat. Paciorkiewicz był już w Łodzi. Część dawnej kadry się rozeszła. Uczniów na początku było niewielu. Szkoła spełniała zadania, ale spełniała je w warunkach, które sam Kamiński opisał później bez ogródek: szczupłe pomieszczenia, trudności organizacyjne, kadrowe i finansowe, ciągnące się długie lata.

Internat próbowano złożyć przy Sienkiewicza. To też nie był gmach wymyślony pod muzykę. Był przystanią.

Śląskie serce i drugi stopień bez własnego dachu

W 1964 roku dyrektorem został Marcin Kamiński. Mówił o sobie, że serce zostawił na Śląsku, a doświadczenie przeniósł na Mazowsze. Pierwszą sprawą, którą wziął po przyjeździe, nie była afiszowa uroczystość. Był metraż.

Kamiński chciał szkoły drugiego stopnia. W Płocku idea szkoły zawodowej, tej, która nie kończy się na pierwszym cyklu, wracała dopiero po piętnastu latach od upaństwowienia. Żeby ją przeprowadzić, potrzebny był nie tylko dyrektor z zewnątrz. Potrzebny był ktoś w ratuszu, kto rozumiał, że miasto rosnące przy kombinacie nie może mieć szkoły muzycznej schowanej nad kinem.

Tym kimś był Franciszek Dorobek. Urodzony w Radziwiu w 1922 roku, nauczyciel, później wiceprzewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, w latach 1961–1969 człowiek, który w magistracie trzymał sprawy oświaty i kultury bliżej siebie, niż wynikało to z tabeli etatów. Mecenas muzyki, prezes Płockiego Towarzystwa Muzycznego, autor szkicu o dwudziestopięcioleciu szkoły, współtwórca później orkiestry i teatru. Kamiński miał plan. Dorobek miał korytarz, którym plan mógł przejść.

Pierwszego września 1968 roku placówka dostała drugi stopień i pełną nazwę: Państwowa Szkoła Muzyczna pierwszego i drugiego stopnia imienia Karola Szymanowskiego. Tabliczka była już poważna. Adres wciąż ten sam. Dzieci i młodzież wchodziły na lekcje drugiego stopnia po schodach, które pamiętały seans i zaplecze.

To jedna z cichszych ironii płockiej oświaty artystycznej. Najpierw podniesiono rangę szkoły. Potem, trzy lata później, dano jej budynek, w którym ta ranga mogła zamieszkać.

Kolegiata, której szkoła nie dostała

Kamiński nie chciał czekać. Pierwszy pomysł na siedzibę padł na Kolegiatę świętego Michała w gmachu Liceum imienia Stanisława Małachowskiego. Zabytkowe skrzydło, które Małachowianka od dawna chciała dla siebie. Dyrektor szkoły muzycznej zaprosił specjalistów z Politechniki Warszawskiej. Ruszyły prace konserwatorskie i projektowe. Przy okazji wyszły odkrycia archeologiczne.

Pomysł zablokowano. I słusznie, jak po latach przyznano w samej szkole: kolegiata wróciła do liceum, które o to skrzydło walczyło dłużej. Szkoła muzyczna dostała rekompensatę.

Rekompensatą był cały gmach po likwidowanym Studium Nauczycielskim przy ulicy Kolegialnej 23. Budynek już przystosowany do nauki, z internatem i stołówką, oddany placówce w 1970 roku. Przeprowadzka nastąpiła w czerwcu 1971. Nie we wrześniu, nie „od nowego roku szkolnego”. W czerwcu. Jakby ktoś uznał, że wakacje można zacząć od pakowania pulpitów.

Kolegialna 23 leży w innym rytmie miasta niż Tumska 5. Nie schodzi ku rzece jednym tchem. Stoi w kwartale dawnych szkół i internatów, tam gdzie Płock od pokoleń uczył nauczycieli, a potem, gdy studium wygaszono, mógł uczyć muzyków. Narożnik Kolegialnej i ówczesnej Bieruta, stary internat, miał dopiero zostać przebudowany. Na razie liczyło się to, że sala nie była już „Gdańską” z nazwy, tylko pomieszczeniem, w którym dało się ustawić więcej niż jedno pianino i więcej niż jedną klasę skrzypiec naraz.

Kombinat ciągnie nie tylko kominy

Kamiński nie ukrywał, skąd wzięła się możliwość rozbudowy. Dynamiczny rozwój miasta, szereg zakładów przemysłowych, przede wszystkim Kombinat Petrochemiczny. Piąty stycznia 1959 roku, decyzja o lokalizacji Mazowieckich Zakładów Rafineryjnych i Petrochemicznych, pociągnął za sobą nie tylko rury i osiedla. Pociągnął przyrost ludności, którego Płock nie ogarniał mieszkaniami, żłobkami ani ulicami. Ogarniał nim jednak, powoli, instytucje, które wcześniej siedziały w suterenach i na zapleczach.

Szkoła muzyczna była jedną z nich. W mieście, które w latach sześćdziesiątych miało jeden z najwyższych przyrostów w Polsce, drugostopniowa placówka artystyczna przestawała być fanaberią przedwojennego saloniku. Stawała się szkołą dla dzieci inżynierów, techników, nauczycieli i tych, którzy przyjechali za etatem przy ropie. Internat przy Kolegialnej, na ponad czterdzieści wychowanków, brał uczniów z terenu. Stołówka znaczyła, że dziecko z Sierpca albo z Gąbina nie musi kończyć dnia suchym pieczywem po próbie orkiestry.

W styczniu 1975 roku, kiedy szkoła świętowała trzydziestolecie, Kamiński zestawił inwentarz jak gospodarz, który wreszcie ma co pokazać. Sześć fortepianów, w tym dwa koncertowe Petrofy. Trzydzieści pięć pianin. Dwadzieścia pięć akordeonów. Dwudziesty ósmy flet, jeśli liczyć poprzeczne i proste razem. Cztery oboje, dwadzieścia cztery klarnety i basklarnety, cztery fagoty, dwa saksofony. Dziesięć rogów, piętnaście trąbek, dwanaście puzonów, dwie tuby. Cztery fisharmonie i organy elektryczne. Trzydzieści skrzypiec, sześć altówek, osiemnaście wiolonczel, pięć kontrabasów. Czterdzieści dziewięć instrumentów perkusyjnych, w tym dwa komplety kotłów symfonicznych. Sześćdziesiąt siedem pomocy naukowych: adaptery, magnetofony, rzutniki, radia, telewizory, metronomy.

Biblioteka, książki i nuty, przekroczyła czternaście tysięcy woluminów. Płytoteka miała około siedmiuset pozycji. Roczny budżet, łącznie z internatem, wynosił około czterech i pół miliona złotych. Uczniów było około dwustu osiemdziesięciu, we wszystkich dyscyplinach programu poza harfą i organami. Nauczycieli trzydziestu pięciu, z czego dwudziestu dwóch z magisterium sztuki.

To nie był już Instytut z jednym pismem na poniemieckie pianino. To była szkoła, która mogła wreszcie policzyć się na głos.

Sala, której jeszcze nie było

Nawet Kolegialna 23 nie zamykała apetytu. Plan z 1975 roku był szeroki. Dobudowa lewego skrzydła o dwóch kondygnacjach na zajęcia dydaktyczne. Przekształcenie niskiego parteru internatu na kuchnię, stołówkę i magazyny żywnościowe. Największa inwestycja: przebudowa całego narożnika między Kolegialną a Bieruta, starego internatu, na salę koncertową liczącą około czterystu dwudziestu miejsc, z estradą około stu metrów kwadratowych.

Dorobek na styczniowym spotkaniu z Paciorkiewiczem mówił wprost, że władze powinny mieć w zasięgu ręki zawodową orkiestrę symfoniczną, uchwaloną jeszcze w 1966 roku. Bez niej, powiadał, nie ma co myśleć o prawidłowym rozwoju kultury muzycznej nie tylko w regionie płockim, ale w całym ówczesnym województwie warszawskim. Sala na czterysta dwadzieścia foteli była w tym zdaniu ukryta. Orkiestrze trzeba gdzie grać. Szkole trzeba gdzie pokazać, czego nauczyła.

Orkiestra kameralna, potem symfoniczna, powstała w połowie lat siedemdziesiątych z inicjatywy Dorobka i Kamińskiego, przy Towarzystwie Muzycznym. Teatr Płocki, nowy, nie ten rozebrany na skarpie, dał premierę dwunastego stycznia 1975 roku, dwa dni przed otwarciem Izby Piaska i cztery dni przed koncertem galowym szkoły na tej samej teatralnej estradzie. Płock tamtego stycznia składał sobie instytucje jedną po drugiej, jakby nadrabiał ćwierćwiecze nad kinem.

Kamiński odszedł na emeryturę po jedenastu latach. We wrześniu 1977 roku dyrekcję objął Franciszek Barfuss. Gmach przy Kolegialnej został.

Ciekawostki i kontekst

Stare „Przedwiośnie” przy Tumskiej 5 nie istnieje. Remont rozpoczęty w 1979 roku przeciągnął się do stycznia 1985, widownia stopniała do dziewięciuset pięćdziesięciu miejsc, a po 1989 roku kino jeszcze żyło, nim stare mury poszły w niebyt. NoveKino Przedwiośnie otwarto pierwszego stycznia 2009 roku przy Tumskiej 5A. Nazwa została. Szkoły nad kasą już nie ma.

W tym samym kwartale Tumskiej przez lata mieścił się hufiec ZHP i Harcerski Zespół Pieśni i Tańca „Dzieci Płocka”, ten sam, który w 1949 roku zawiózł Suitę Kurpiowską Piaska na zlot do Budapesztu. Potem wszedł tu chór Pueri et Puellae Cantores Plocenses. Skarpa i Tumska długo trzymały dźwięk, tylko zmieniały lokatorów.

Nieudana próba wejścia w kolegiatę świętego Michała zostawiła ślad nie tylko w protokołach. Prace z Politechniką Warszawską dały odkrycia archeologiczne, które nie poszły na konto szkoły muzycznej, ale poszły na konto wiedzy o gmachu Małachowianki. Czasem przegrana o metraż owocuje czymś, czego nie da się ćwiczyć na skrzypcach.

W 2026 roku od przeprowadzki minęło pięćdziesiąt pięć lat, od otwarcia drugiego stopnia pięćdziesiąt osiem. Przy Kolegialnej 23 stoi nadal Państwowa Szkoła Muzyczna pierwszego i drugiego stopnia imienia Karola Szymanowskiego. W tym samym adresie od 2005 roku rośnie Ogólnokształcąca Szkoła Muzyczna, której nadano imię Tadeusza Paciorkiewicza. Dwa ciągi, jeden kwartał, dwa patrony: ten z tabliczki 1945 roku i ten, który w lutym tamtego roku wniósł do Płocka plan.

Petrofy z inwentarza 1975 roku były wtedy znakiem, że szkoła wyszła z kategorii „jakoś grają”. Koncertowy fortepian nie mieści się w izbie nad kinem bez walki z furtką i ze schodami. Mieści się w gmachu, który pomyślano jako szkołę.

Znaczenie historyczne

Historia adresów płockiej szkoły muzycznej to historia tego, co miasto uważało za wystarczające. W 1945 roku wystarczył dom przy Kościuszki i pismo na pianina. W latach pięćdziesiątych wystarczało zaplecze kina. W 1968 roku nie wystarczało już nawet na tabliczkę drugiego stopnia, ale tabliczkę i tak przybito, zanim ruszyły skrzynie. W 1971 roku Płock oddał wreszcie cały gmach.

Ta sekwencja mówi o hierarchii potrzeb w mieście, które najpierw liczyło mosty i mieszkania, a potem dopiero sale prób. Mówi też o tym, że instytucja artystyczna potrafi żyć w niedogodności dłużej, niż powinna, jeśli ma ludzi w rodzaju Kamińskiego i Dorobka. Jeden pakował plan. Drugi otwierał drzwi w prezydium.

Związek z kombinatem nie jest tu ozdobnikiem. Petrochemia zmieniła skalę Płocka. Szkoła drugiego stopnia, internat i inwentarz z dwoma Petrofami są częścią tej samej fali co osiedla, baseny i nowe ulice, tylko ciszej opowiadaną. Miasto, które wciągało tysiące nowych mieszkańców, musiało dać ich dzieciom nie tylko szkołę powszechną. Musiało dać im miejsce, w którym da się ćwiczyć puzon, nie budząc seansu na dole.

Przeprowadzka czerwcowa 1971 roku zamknęła epokę prowizorki, która trwała ćwierć wieku. Nie zamknęła głodu sali koncertowej. Ten głód Kamiński zapisał w planie narożnika. Płock częściowo go później zaspokoił, częściowo nosił dalej, jak nosi się sprawy, które zawsze są o jedną uchwałę za miastem.

Dziś, idąc Tumską w dół, można minąć kino i nie wiedzieć, że nad dawną salą ktoś przez lata stawiał palce na klawiaturze, podczas gdy na dole szła taśma. Idąc Kolegialną, słychać ćwiczenia przez okna, które od pięćdziesięciu pięciu lat należą już do szkoły, nie do studium i nie do kina. Między tymi dwoma ulicami mieści się cała lekcja powojennego Płocka: najpierw się mieści, potem się przeprowadza, na końcu dopiero buduje się estradę, o jakiej się mówiło, gdy w „Gdańskiej” nie dało się pomieścić orkiestry.